Được phát triển bởi nhóm nghiên cứu tại Đại học Utrecht (Hà Lan), công cụ Paleolatitude ra đời với mục tiêu kết nối dữ liệu giữa hai lĩnh vực cổ sinh vật học và cổ khí hậu học. Để tái dựng môi trường cổ đại và hiểu rõ sự sống thời tiền sử, các nhà khoa học cần xác định chính xác vị trí địa lý của các mẫu vật vào thời điểm chúng hình thành.

Công cụ này đặc biệt hữu ích cho những ai muốn khám phá sự dịch chuyển của các lục địa qua các thời kỳ địa chất, hoặc đơn giản là tìm hiểu nơi mình đang sống từng nằm ở đâu trong quá khứ.

Paleolatitude hoạt động dựa trên việc phân tích các tín hiệu từ tính được lưu giữ trong đá. Theo tiến sĩ Bram Vaes, đồng tác giả nghiên cứu đến từ viện CEREGE, góc giữa từ trường Trái đất và bề mặt hành tinh thay đổi theo vĩ độ, từ đó cho phép xác định vị trí hình thành của đá. Nhiều loại đá chứa khoáng vật từ tính có khả năng “ghi lại” hướng của từ trường tại thời điểm chúng được tạo ra, giúp các nhà khoa học suy ra vĩ độ ban đầu của chúng.

Trong bản nâng cấp mới nhất này, nhóm nghiên cứu đã tích hợp thêm dữ liệu về các dị thường từ tính dưới đáy đại dương, qua đó tái hiện rõ hơn chuyển động của các mảng kiến tạo lớn. Ngoài ra, mô hình cũng bao gồm các mảng nhỏ hơn và cả những “lục địa đã mất” vốn bị chôn vùi hoặc biến dạng trong quá trình hình thành các dãy núi tại khu vực Địa Trung Hải và châu Á.

Một số ví dụ điển hình được đưa ra như lục địa cổ Argoland từng tách khỏi Tây Úc khoảng 155 triệu năm trước và hiện bị “chôn vùi” dưới cao nguyên của Indonesia, hay lục địa Greater Adria từng bị tách khỏi Bắc Phi hơn 200 triệu năm trước, sau đó bị nhấn chìm dưới các dãy núi ở Địa Trung Hải và Trung Đông.

“Đây là lần đầu tiên một mô hình toàn cầu hoàn chỉnh cho phép kết nối các khối đá hiện tại với nguồn gốc ban đầu của chúng, bao gồm cả những phần đã biến mất vào lớp manti của Trái đất. Nhờ đó, hành trình dịch chuyển của các khối địa chất giờ đây có thể được tái dựng một cách chi tiết”, Giáo sư Douwe van Hinsbergen, trưởng nhóm nghiên cứu, cho biết.

Người dùng công cụ Paleolatitude có thể lựa chọn bất kỳ vị trí nào trên bản đồ để theo dõi sự thay đổi vĩ độ của nó kể từ thời siêu lục địa Pangaea tồn tại cách đây khoảng 320 triệu năm.

Khi đó, gần như toàn bộ các lục địa trên Trái đất hợp nhất thành một khối duy nhất, bao quanh bởi đại dương Panthalassa. Tuy nhiên, từ khoảng 200 triệu năm trước, các mảng lục địa bắt đầu tách rời, dần hình thành nên cấu trúc địa lý như ngày nay.

Việc xác định hành trình của các khối đá không chỉ mang ý nghĩa địa chất mà còn đặc biệt quan trọng đối với nghiên cứu hóa thạch. Các nhà cổ sinh vật học cần biết vị trí ban đầu của các mẫu vật để hiểu mối liên hệ giữa đa dạng sinh học và điều kiện khí hậu trong quá khứ.

Theo tiến sĩ Emilia Jarochowska, mô hình mới giúp nâng cao độ chính xác và mở rộng cách tiếp cận nghiên cứu từ một chiều thời gian sang không gian ba chiều. Điều này góp phần cung cấp những hiểu biết sâu sắc hơn về khả năng thích nghi và phục hồi của hệ sinh thái trong bối cảnh hiện nay.

Nghiên cứu liên quan đã được công bố trên tạp chí khoa học PLOS One.