Mặc dù sự hiện diện của phụ nữ trong lĩnh vực này còn hạn chế, tiêu biểu như trường hợp của Mira Murati (CTO của OpenAI) và theo báo cáo năm 2020 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), phụ nữ chỉ chiếm 26% lực lượng lao động trong ngành AI nhưng chính trong cơn địa chấn công nghệ này lại ẩn chứa vô vàn cơ hội để họ khẳng định và phát huy vai trò.

Cuộc cách mạng AI: từ đột phá đến bùng nổ

Khi OpenAI trình làng bản demo ChatGPT vào tháng 11 năm 2022, chatbot này đã ngay lập tức gây nên cơn sốt toàn cầu. Trong vòng 5 ngày, chatbot AI này đã thu hút 1 triệu người đăng ký sử dụng, một con số kỷ lục. Đây là thành tựu đột phá trong lĩnh vực Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP), một trong nhiều chuyên ngành của trí tuệ nhân tạo. Để có được kết quả này, đội ngũ chuyên gia của OpenAI đã liên tục cải tiến bộ chuyển đổi tạo sinh có huấn luyện trước (GPT) dựa trên mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Nếu phiên bản GPT-1 chỉ có 117 triệu tham số thì đến phiên bản GPT-3 dùng trong ChatGPT, con số này là 175 tỷ tham số, là dữ kiện đầu vào được mã hóa từ nguồn sách vở đã xuất bản từ trước đến nay trên toàn thế giới bằng nhiều thứ ngôn ngữ.

Sự xuất hiện của ChatGPT có ý nghĩa rất lớn đối với cuộc sống của nhân loại: Trí tuệ nhân tạo với những quy trình học máy khó hiểu và mô hình xử lý phức tạp trong phòng lab của các chuyên gia đã bước ra cuộc sống thường nhật và trở thành một trợ lý gần gũi thân thiết với mọi người.

“Trái tim” của chatbot thông minh này là phần cứng do NVIDIA, một công ty đặt tại Santa Clara, California cung cấp. Lâu nay công ty này chỉ sản xuất card màn hình dựa trên bộ vi xử lý GPU, nhưng Tổng Giám đốc Jensen Huang lại có cái nhìn mới. Nhận thấy khả năng xử lý dữ liệu đa chiều của GPU rất phù hợp để chạy các mô hình AI, ông đã cho phát triển GPU thế hệ mới có hàng ngàn nhân xử lý. Ampere A100 của NVIDIA ra đời vào tháng 5 năm 2020, có 54 tỷ transistor, chính là GPU đằng sau ChatGPT.

Jensen Huang không dừng lại ở việc sản xuất chip, mà còn nhận thấy một cuộc cách mạng toàn cầu về công nghệ đang diễn ra, nên bên cạnh việc tăng cường sức mạnh của GPU, ông còn gặp gỡ lãnh đạo nhiều quốc gia để thảo luận về xây dựng hạ tầng AI. Ngoài việc cung cấp phần cứng AI, NVIDIA cũng cung cấp phần mềm và hệ sinh thái AI để các kỹ sư thử nghiệm các mô hình mới.

Thị giá của cổ phiếu NVIDIA đã tăng gấp 20 lần kể từ khi ChatGPT xuất hiện và đã cán mốc 5 ngàn tỷ USD vào tháng 10 năm 2025, khiến nó trở thành công ty có vốn hóa lớn nhất thế giới. Chỉ riêng năm 2025, công ty này nhận lượng đơn đặt hàng có trị giá 500 tỷ USD và sẽ tham gia vào xây dựng nhiều trung tâm trí tuệ nhân tạo cho Hoa Kỳ và nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam.

Thành công của OpenAI và NVIDIA đã thổi bùng làn sóng công nghệ mới liên quan đến AI, cuốn hút cả người sử dụng bình thường lẫn giới công nghiệp và các nhà đầu tư. Microsoft rót 13 tỷ USD để sở hữu 27% cổ phần của OpenAI và dựa vào mô hình của công ty này để tạo ra phần mềm Copilot. Google mạnh tay chi 75 tỷ USD xây dựng hạ tầng AI và phát triển Gemini, một nền tảng LLM của riêng mình. Amazon dự tính chi 100 tỷ USD xây dựng hạ tầng AI và các trung tâm dữ liệu ở 14 quốc gia thành viên APEC.

Tất cả những khoản đầu tư to lớn này khiến AI ngày càng rẻ và dễ dàng tiếp cận hơn với doanh nghiệp và cá nhân.

Ba làn sóng AI định hình tương lai

Giai đoạn “hậu ChatGPT” trở nên sôi động với ít nhất ba làn sóng công nghệ liên quan đến AI.

Làn sóng thứ nhất là sự mở rộng và nâng cao các mô hình AI hiện hữu. Ví dụ GPT-4 của OpenAi ngoài văn bản có thể xử lý được cả hình ảnh, video, âm thanh. Đặc biệt, trào lưu công nghệ mới là AI Agent đang nhắm tới các hệ thống AI biết tư duy và hoàn thành những sứ mệnh phức tạp. Cả Google và Amazon đang rót nhiều tiền vào mô hình Claude của hãng khởi nghiệp Anthropic, một siêu AI có thể gần như thay thế con người viết mã lập trình hay soạn thảo đề cương chi tiết cho một dự án đầu tư.

Làn sóng thứ hai là thay vì AI đa năng thì tạo ra hệ thống AI chuyên biệt cho từng ngành. Thí dụ Genos là mô hình trí tuệ nhân tạo phân tích bộ gen người do BGI-Research và Zhejiang Lab tại Hàng Châu, Trung Quốc phát triển có thể cho phép xét nghiệm ADN để nhanh chóng phát hiện ra bệnh ung thư hay các loại bệnh khác. Đây là nền tảng rất được các bệnh viện chào đón và áp dụng.

Làn sóng thứ ba hiện đang thu hút sự chú ý của mọi người, đó chính là sự tích hợp giữa AI với tự động hóa và robotics. Trung Quốc đang là tâm điểm của làn sóng thứ ba này sau khi củng cố ngôi vị là nhà sản xuất xe điện số một trên thế giới và tìm cách cạnh tranh với phương Tây về trí tuệ nhân tạo. Năm 2025 Trung Quốc ra mắt Deep Seek, hệ thống AI tạo sinh có chi phí rẻ và hiệu năng cao dựa trên cơ chế mã nguồn mở.

Trong lĩnh vực robot công nghiệp, sản phẩm của các hãng Đức và Nhật như KUKA, FANUC, Yaskawa Motoman v.v.. đang dần bị thay thế bởi các robot kiểm mới của Trung Quốc kết hợp các mô hình AI với các phần cứng sản xuất hàng loạt. Riêng năm 2024, các nhà máy ở Trung Quốc đã lắp đặt 300 ngàn robot mới, gấp đôi toàn bộ số robot công nghiệp của cả thế giới cộng lại.

Robot hình người, một ngành mới kết hợp AI với robot học đang thu hút mạnh đầu tư tại Trung Quốc. Chỉ 9 tháng đầu năm 2025, nước này đã rót 50 tỷ nhân dân tệ (7 tỷ USD) vào các hãng như Noetix Robotics (Bắc Kinh) và UBTECH và Leju Robotics (Thâm Quyến) để phát triển các loại robot mới.

Robot hình người đã ghi nhiều dấu ấn đáng chú ý. Trong Festival Gala Mùa Xuân tổ chức tháng Giêng năm 2025, 16 con robot H1 của hãng Unitree Robotics đã phối hợp với 16 vũ công người thật biểu diễn điệu Ương ca do Trương Nghệ Mưu đạo diễn, gây ấn tượng rất mạnh với công chúng. Hay robot STAR 1 của công ty Robot Era ở Bắc Kinh đã chạy bộ ở sa mạc Gobi và đạt tốc độ tới 12.8 km/h, nhanh hơn con người, trong điều kiện địa hình gồ ghề và thời tiết khắc nghiệt.

Cơ hội và vai trò then chốt của phụ nữ trong kỷ nguyên AI

Làm chủ công việc tri thức với tư duy AI

Với sự xuất hiện của các công cụ AI đa năng, phụ nữ có thể nhanh chóng nắm bắt các công cụ mới để cải thiện toàn diện năng suất lao động của mình, giải phóng bản thân khỏi những công việc lặp đi lặp lại tốn thời gian.

Chị em có thể soạn thảo một văn bản chuyên nghiệp hoặc một bản thuyết trình ấn tượng nhờ vào các công cụ như Grammarly hay Jasper, hay dùng Otter.ai hoặc Fireflies.ai để ghi âm, ghi chép và tóm tắt nội dung một cách tự động. Phụ nữ còn có thể lập lịch làm việc và theo dõi tiến trình công việc dựa vào những ứng dụng như Motion và Reclaim.ai.

Với thời gian tiết kiệm được, phụ nữ có thể tập trung vào những công việc mang tính con người và đòi hỏi sáng tạo hay thông minh cảm xúc như lập chiến lược quảng bá và tiêu thụ sản phẩm, đàm phán các hợp đồng thương mại, dẫn dắt đội nhóm đạt được những mục tiêu thách thức v.v..

Kiến tạo một nền giáo dục mới dựa trên sự dẫn dắt và đồng cảm

Theo một báo cáo từ LinkedIn, kể từ khi ChatGPT xuất hiện, yêu cầu về kỹ năng thành thạo các công cụ AI trong các tin tuyển dụng đã tăng tới 177%. Song song đó, Viện Toàn cầu McKinsey dự báo đến năm 2030, tự động hóa sẽ làm thay con người khoảng 30% thời gian ở nhiều lĩnh vực, từ sản xuất đến dịch vụ. Những con số này không chỉ báo hiệu sự thay đổi sâu sắc về nhu cầu nhân lực, đặt ra thách thức lớn cho ngành giáo dục, mà còn mở ra một “vùng đất dụng võ” mới, nơi phụ nữ có thể đảm nhận vai trò định hướng và kiến tạo.

Việc AI được giảng viên và học sinh áp dụng rộng rãi mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Giáo viên có thể tận dụng các công cụ AI để tự động hóa những công việc lặp đi lặp lại như lập lịch giảng dạy, theo dõi bảng điểm, hay soạn giáo án trực quan, sinh động. Tuy nhiên, trọng trách then chốt đặt lên vai những nhà giáo dục, đặc biệt là phụ nữ, chính là thiết kế một chương trình giảng dạy phù hợp với thời đại mới. Điều này đòi hỏi một sự cân bằng tinh tế: một mặt, trang bị cho học sinh kỹ năng sử dụng công cụ AI và tăng cường hàm lượng STEM để phát triển tư duy logic; mặt khác, chuẩn bị cho các em đầy đủ hành trang để thích ứng với một thế giới lao động không ngừng biến đổi.

Bên cạnh những cơ hội, AI cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro mà ngành giáo dục không thể lơ là. Một báo cáo của UNESCO đã chỉ rõ: “Giáo dục trong thời đại mới phải vừa tạo điều kiện cho học tập và phát triển cá nhân, vừa phải bảo vệ học sinh trước các rủi ro của AI. ”Thực tế, nhiều trường học đang chứng kiến tình trạng gian lận trong học tập và thi cử được hỗ trợ bởi AI. Đáng lo ngại hơn, trẻ em có nguy cơ dành nhiều thời gian trò chuyện với chatbot hơn là với cha mẹ và thầy cô. Điều này đặc biệt nguy hiểm đối với những em đang gặp các vấn đề về sức khỏe tâm lý như trầm cảm hay rối loạn lo âu, khi những lời khuyên thiếu cảm tính từ AI có thể dẫn đến hậu quả khôn lường. Chưa kể, sự tràn lan của thông tin giả dựa trên công nghệ Deepfake có thể làm méo mó nhận thức và dẫn dắt các em đến những hành vi lệch chuẩn.

Chính trong bối cảnh đó, phẩm chất đồng cảm, sự gần gũi và khả năng lắng nghe tinh tế của phụ nữ trở thành yếu tố then chốt. Họ chính là những người có thể tháo gỡ các tình huống phức tạp thông qua những cuộc trò chuyện chân thành, giúp học sinh định hướng đúng đắn giữa ma hồn trận của công nghệ thông tin. Hơn thế nữa, với góc nhìn nhạy bén và trách nhiệm, phụ nữ còn đóng góp tích cực vào việc chỉ ra những khiếm khuyết và định kiến tiềm ẩn trong AI, từ đó góp phần xây dựng nên những mô hình AI an toàn, có đạo đức và có trách nhiệm hơn trong tương lai.

Khởi nghiệp sáng tạo trên nền tảng AI

Các nữ doanh nhân có thể tận dụng xu hướng ngày càng rẻ của các nền tảng AI hay phần cứng robot để mở ra hướng kinh doanh mới. Các hãng Big Tech đang đầu tư mạnh vào hạ tầng để cung cấp các mô hình AI dưới dạng các dịch vụ đám mây với chi phí thuê bao có thể chấp nhận được. Ví dụ Amazon cung cấp SageMaker để xây dựng các mô hình học máy, hay Vertex AI của Google hoặc Azure AI của Microsoft có thể giúp nhà khởi nghiệp nhanh chóng tạo ra các app dựa trên AI.

Phụ nữ có thể “may đo” các tính năng có sẵn trên các nền tảng tạo ra ứng dụng mới đáp ứng nhu cầu cụ thể của các cá nhân hay nhóm làm việc nhỏ. Đó có thể là dịch vụ tư vấn pháp lý, tư vấn quản lý tài sản, thiết kế nội thất, quản lý sức khỏe, quản lý tập luyện cá nhân, sản sinh ra nội dung quảng cáo v.v..

Giá thành của robot cũng đang giảm rất nhanh nhờ sản xuất hàng loạt. Unitree Robotics cung cấp các robot với giá 6000 USD trong khi Noetix Robotics kéo giá thành xuống còn 1400 USD. Ngoài ra một số công ty còn đưa ra RaaS (dịch vụ robotics đám mây). Phụ nữ có thể kinh doanh trong thị trường ngách bằng cách tái lập trình robot để làm công việc nội trợ, chăm sóc người cao tuổi, giao hàng, phục vụ bàn ở nhà hàng hay làm công việc bán hàng và hướng dẫn viên v.v..

Kết luận

Các làn sóng công nghiệp trong quá khứ thường có nguy cơ bỏ lại phụ nữ phía sau, nhưng kỷ nguyên AI với tính chất bao quát nhiều mặt của cuộc sống và khả năng tạo ra vô vàn cơ hội đã mở ra viễn cảnh khác biệt và hấp dẫn. Thách thức về sự thiếu hụt phụ nữ trong lĩnh vực AI hiện nay không phải là rào cản vĩnh viễn. Bằng cách nắm bắt các công cụ AI, phát huy tư duy phản biện, sự sáng tạo và trí tuệ cảm xúc vốn có, phụ nữ không chỉ thích nghi mà hoàn toàn có thể trở thành những kiến trúc sư định hình tương lai của công nghệ, đảm bảo rằng AI phát triển một cách đa dạng, cân bằng và nhân bản, phục vụ lợi ích của toàn nhân loại.

*Tổng hợp từ New York Times, China Daily, Bloomberg, Forbes, WEF, UNESCO và website các hãng công nghệ