Bút bi có lẽ là một trong những món đồ quen thuộc nhất trong cuộc sống. Từ lúc còn ngồi trên ghế nhà trường cho đến khi đi làm, chúng ta có thể đã dùng qua hàng trăm chiếc. Thế nhưng, nếu cầm một cây bút có nắp lên và quan sát kỹ, bạn sẽ thấy trên đầu nắp của rất nhiều mẫu bút có một chiếc lỗ nhỏ. Chi tiết này nhỏ đến mức phần lớn mọi người chẳng bao giờ để ý. Có người nghĩ đó đơn giản là kiểu thiết kế của nhà sản xuất, cũng có người cho rằng chiếc lỗ được tạo ra để tiết kiệm một chút nhựa. Thực tế, với những loại nắp được thiết kế thông khí, chiếc lỗ nhỏ này lại liên quan trực tiếp đến việc giảm nguy cơ ngạt nếu nắp bút chẳng may lọt vào đường thở. Nghe có vẻ khó tin với một chi tiết chỉ nhỏ vài milimet, nhưng phía sau nó thực sự có cả một câu chuyện về thiết kế an toàn.

Câu chuyện bắt đầu từ một nguy cơ rất đời thường

Nếu từng đi học, có lẽ không ít người đã từng có thói quen vừa viết vừa ngậm hoặc cắn nắp bút. Với trẻ nhỏ, hành động này càng dễ xảy ra bởi các em có thể vô thức đưa những đồ vật nhỏ lên miệng. Thông thường sẽ chẳng có chuyện gì xảy ra. Tuy nhiên, nắp của nhiều loại bút lại có kích thước khá nhỏ. Nếu chẳng may bị hít vào và mắc trong đường thở, nó có thể cản trở luồng không khí và tạo ra một tình huống nguy hiểm. Chính vì vậy, thiết kế của chiếc nắp bút đã dần được nhìn nhận dưới góc độ an toàn chứ không đơn thuần chỉ là bộ phận dùng để đậy đầu bút.

Một dấu mốc cụ thể là năm 1991. Theo tài liệu lịch sử của BIC, hãng đã thay đổi thiết kế nắp của mẫu bút BIC Cristal, bổ sung đường thông khí để đáp ứng tiêu chuẩn an toàn BS 7272-1 của Anh, hướng tới giảm nguy cơ ngạt nếu nắp bút vô tình bị hít vào. Sau đó, đến tháng 8/1993, Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế ISO công bố phiên bản đầu tiên của ISO 11540. Tiêu chuẩn này đưa ra các yêu cầu nhằm giảm nguy cơ ngạt do nắp của những dụng cụ viết và đánh dấu mà trẻ em đến 14 tuổi có khả năng sử dụng. Tiêu chuẩn tiếp tục được cập nhật qua thời gian. Phiên bản hiện hành ISO 11540:2021 vẫn giữ mục tiêu cốt lõi là giảm nguy cơ ngạt liên quan đến nắp dụng cụ viết. Như vậy, chiếc lỗ nhỏ mà chúng ta nhìn thấy trên nhiều chiếc nắp bút ngày nay không đơn giản được tạo ra cho đẹp. Đằng sau nó là một vấn đề an toàn rất thực tế.

Vậy chiếc lỗ nhỏ hoạt động như thế nào?

Cách hoạt động thực ra khá dễ hiểu. Bạn hãy hình dung một chiếc nắp kín hoàn toàn chẳng may bị hít vào và mắc trong đường thở. Nếu chiếc nắp nằm ở vị trí gây tắc nghẽn, luồng không khí có thể bị cản trở nghiêm trọng. Với nắp được thiết kế có đường thông khí, không khí vẫn có khả năng đi qua đường thông khí của nắp. Chính vì thế, mục đích của thiết kế này là giảm nguy cơ chiếc nắp tạo thành một vật bịt kín hoàn toàn đường khí trong trường hợp tai nạn xảy ra.

BIC hiện cũng giải thích rằng nắp thông khí trên sản phẩm của hãng tuân thủ tiêu chuẩn ISO 11540 nhằm giảm nguy cơ đối với trẻ em trong trường hợp vô tình hít phải nắp. Đáng chú ý, tiêu chuẩn an toàn không đơn giản chỉ yêu cầu nhà sản xuất khoét một chiếc lỗ lên nắp cho có. Nắp thông khí phải thực sự cho phép một lượng không khí nhất định đi qua. Nói cách khác, điều quan trọng không nằm ở việc người dùng nhìn thấy một chiếc lỗ tròn, mà nằm ở khả năng thông khí của cả thiết kế. Bởi vậy, một chi tiết trông cực kỳ đơn giản ở bên ngoài thực chất đã được tính toán để phục vụ một mục đích cụ thể.

Nhưng có chiếc lỗ không đồng nghĩa nuốt phải nắp bút sẽ không sao

Đây mới là điều các gia đình, đặc biệt là nhà có trẻ nhỏ, nên hiểu thật rõ. Chiếc lỗ không biến nắp bút thành một món đồ an toàn để ngậm, nhai hay cho vào miệng. Nó chỉ là một giải pháp thiết kế nhằm giảm nguy cơ ngạt nếu một tai nạn không mong muốn xảy ra. Nếu nắp bút thực sự mắc trong đường thở, đây vẫn là tình huống cần được xử lý khẩn cấp. Không nên vì nhìn thấy trên nắp có lỗ thông khí mà nghĩ người gặp nạn vẫn có thể thở bình thường và không cần hỗ trợ ngay. Vì thế, với trẻ nhỏ, điều quan trọng nhất vẫn là hình thành thói quen không ngậm hoặc cắn nắp bút khi viết. Những chiếc nắp rời bị rơi xuống sàn cũng nên được thu dọn, nhất là trong gia đình có trẻ đang ở độ tuổi thường cho đồ vật vào miệng.

Thực ra, người lớn cũng nên để ý thói quen này. Không ít người khi làm việc vẫn vô thức ngậm đầu bút hoặc cắn nắp trong lúc suy nghĩ. Thiết kế an toàn chỉ là một lớp bảo vệ cho tình huống ngoài ý muốn, chứ không phải lý do để chúng ta chủ động tạo thêm rủi ro.

Có phải bút nào không có lỗ trên nắp cũng không an toàn?

Sau khi biết công dụng của chiếc lỗ, rất dễ nảy sinh một suy nghĩ khác: vậy từ giờ mua bút cứ chọn loại có lỗ trên nắp mới là an toàn? Không hẳn như vậy. Tiêu chuẩn ISO 11540 không đơn giản quy định rằng mọi chiếc nắp bút đều phải có một lỗ tròn giống hệt nhau. Mục tiêu cuối cùng vẫn là giảm nguy cơ ngạt, và nhà sản xuất có thể đáp ứng yêu cầu an toàn bằng thiết kế phù hợp.

Chẳng hạn, ngoài giải pháp tạo đường thông khí, nắp có thể được thiết kế với kích thước đủ lớn để giảm nguy cơ bị hít vào đường thở. Bên cạnh đó, tiêu chuẩn này cũng không áp dụng cho mọi cây bút trên thị trường. Một số dụng cụ được thiết kế hoặc chỉ dành cho người lớn, chẳng hạn một số loại bút máy đắt tiền, bút trang sức hay bút kỹ thuật chuyên nghiệp, nằm ngoài phạm vi của tiêu chuẩn. Do đó, mọi người không nên cầm một chiếc bút không có lỗ trên nắp rồi lập tức kết luận rằng sản phẩm thiếu an toàn hoặc nhà sản xuất đã bỏ qua tiêu chuẩn. Nếu mua bút cho trẻ, thay vì chỉ chăm chăm tìm chiếc lỗ nhỏ, gia đình nên ưu tiên sản phẩm phù hợp với độ tuổi, có nguồn gốc rõ ràng và đến từ nhà sản xuất đáng tin cậy.

Cẩn thận kẻo nhầm với một chiếc lỗ khác trên bút

Có một chi tiết khá thú vị khác mà nhiều người cũng dễ nhầm. Trên một số mẫu bút bi, ngoài chiếc lỗ ở nắp, bạn còn có thể nhìn thấy một chiếc lỗ nhỏ nằm trên thân bút. Tuy cùng là những chiếc lỗ nhỏ nhưng hai vị trí này không nhất thiết có cùng công dụng. Với nắp thông khí, mục đích quan trọng là giảm nguy cơ ngạt nếu nắp vô tình lọt vào đường thở. Trong khi đó, trên một số thiết kế bút, lỗ ở thân có thể liên quan đến việc cân bằng áp suất bên trong và bên ngoài, qua đó hỗ trợ hoạt động của hệ thống mực. Đây cũng là lý do khi tìm hiểu trên mạng, đôi khi mọi người sẽ thấy thông tin chiếc lỗ nhỏ trên bút dùng để cân bằng áp suất, trong khi nơi khác lại nói nó được tạo ra vì an toàn. Hai cách giải thích tưởng mâu thuẫn nhưng thực tế có thể đang nói đến hai chiếc lỗ nằm ở hai vị trí khác nhau.

Chi tiết rất nhỏ nhưng phía sau là cả một câu chuyện về an toàn

Có lẽ điều thú vị nhất nằm ở chỗ chúng ta có thể sử dụng bút hàng chục năm mà chẳng bao giờ cần biết chiếc lỗ ấy tồn tại để làm gì. Từ việc BIC thay đổi thiết kế nắp Cristal vào năm 1991, đến ISO 11540 lần đầu được công bố vào năm 1993, rồi tiêu chuẩn tiếp tục được cập nhật cho tới hiện nay, chiếc lỗ nhỏ cho thấy nhiều chi tiết trên những món đồ quen thuộc thực ra không hề xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Và nếu chỉ cần nhớ một điều sau khi đọc bài này thì rất đơn giản: với những chiếc nắp bút được thiết kế thông khí, đường thông khí có vai trò giảm nguy cơ ngạt nếu nắp chẳng may lọt vào đường thở.

Nó không khiến chiếc nắp trở nên vô hại và càng không có nghĩa trẻ có thể thoải mái ngậm nắp bút. Thế nhưng, trong một tình huống tai nạn không mong muốn, chính chi tiết nhỏ mà chúng ta vẫn nhìn thấy hàng ngày nhưng chẳng mấy khi để tâm lại là một phần của thiết kế nhằm giảm bớt rủi ro.