Kathy Pham (bên trái) trao đổi với các phóng viên nhỏ tuổi tại một hoạt động STEM năm 2015. Ảnh: NASA/Bill Ingalls.

Trách nhiệm không nên là bước kiểm tra cuối cùng

Một sinh viên khoa học máy tính có thể học rất kỹ thuật toán, cấu trúc dữ liệu hay mạng nơ-ron nhưng vẫn cần một lớp câu hỏi khác: phần mềm tác động tới quyền riêng tư ra sao, ai có thể bị bỏ sót, điều gì xảy ra khi hệ thống mắc lỗi và người sử dụng có thực sự được đặt vào trung tâm hay không. Kathy Pham dành một phần đáng kể sự nghiệp của mình cho chính khoảng giao nhau giữa kỹ thuật và những câu hỏi ấy.

Kathy Pham là nhà khoa học máy tính người Mỹ gốc Việt. Georgia Institute of Technology xác nhận bà có bằng cử nhân Khoa học máy tính năm 2007 và thạc sĩ Khoa học máy tính năm 2009; hồ sơ của trường gọi bà là một Vietnamese American. Tháng 5/2026, ReviveHealth bổ nhiệm Pham làm Head of AI, phụ trách định hướng và chiến lược AI, làm việc cùng các nhóm sản phẩm, kỹ thuật, kiến trúc nền tảng và khoa học dữ liệu. Bà đồng thời tiếp tục tham gia giảng dạy tại Harvard, nơi đã xây dựng môn Product Management and Society.

Nhà khoa học máy tính người Mỹ gốc Việt Kathy Pham. Ảnh: United States Digital Service/Wikimedia Commons.

Điểm đáng chú ý trong hồ sơ chuyên môn của Pham không nằm ở việc sở hữu một mô hình AI riêng. Đóng góp dễ nhận diện hơn của bà là cố gắng thay đổi cách con người được đào tạo để xây công nghệ và cách các nhóm phát triển đặt câu hỏi trước khi sản phẩm đến tay người dùng.

Năm 2018, khi là Mozilla Fellow, Pham đồng dẫn dắt Responsible Computer Science Challenge. Sáng kiến được thiết kế với mức giải thưởng lên tới 3,5 triệu USD để đưa đạo đức và trách nhiệm vào chương trình khoa học máy tính bậc đại học, thay vì tách chúng thành một nội dung bổ sung nằm ngoài phần kỹ thuật.

Đây cũng là một lát cắt cụ thể hơn của câu chuyện phát triển và ứng dụng AI có trách nhiệm mà Phụ nữ Mới từng đề cập: trách nhiệm không chỉ nằm ở những nguyên tắc được công bố sau khi công nghệ hình thành, mà có thể bắt đầu từ cách người kỹ sư được đào tạo.

Đưa câu hỏi đạo đức vào ngay lớp thuật toán

Cách làm của Responsible Computer Science Challenge khá thực dụng. Thay vì yêu cầu các trường mở thêm một môn “đạo đức công nghệ” đứng riêng, chương trình khuyến khích đưa những tình huống về tác động xã hội vào chính các môn kỹ thuật mà sinh viên bắt buộc phải học.

Đợt đầu năm 2019 trao tổng cộng 2,4 triệu USD cho 17 sáng kiến. Mozilla cho biết các đề xuất đưa vấn đề trách nhiệm vào những môn như thuật toán, trình biên dịch, kiến trúc máy tính, mạng nơ-ron và cấu trúc dữ liệu. Một số nhóm dùng nhập vai để phân tích hệ quả xã hội của công nghệ; nhóm khác tổ chức “red team” nhằm tìm các tác động tiêu cực có thể phát sinh từ dự án của sinh viên.

Điểm cốt lõi không phải biến sinh viên kỹ thuật thành chuyên gia triết học. Mục tiêu là khiến một câu hỏi về con người xuất hiện đồng thời với câu hỏi về hiệu suất, kiến trúc hay độ chính xác của hệ thống.

Pham sau đó còn là đồng biên tập Teaching Responsible Computing Playbook, tập hợp kinh nghiệm và tài liệu để giảng viên có thể đưa trách nhiệm vào chương trình khoa học máy tính. Mozilla hiện vẫn duy trì tài liệu này và mở cho cộng đồng giáo dục đóng góp thêm ví dụ, phương pháp giảng dạy.

Cách tiếp cận ấy có điểm gặp với việc đưa AI vào giáo dục nhưng không dừng ở sử dụng công cụ. Khi AI ngày càng dễ tiếp cận, câu hỏi khó hơn không phải chỉ là người học biết dùng hệ thống nào, mà là họ hiểu được giới hạn, tác động và trách nhiệm gắn với thứ mình tạo ra đến đâu.

Kathy Pham trong một cuộc trao đổi về khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học năm 2015. Ảnh: NASA/Bill Ingalls.

 Từ lớp học sang quy trình làm sản phẩm. Một bước dịch chuyển khác trong công việc của Pham là đưa những câu hỏi tương tự sang quản trị sản phẩm. Môn Product Management and Society do bà phát triển tại Harvard đặt việc xây sản phẩm cạnh những vấn đề như người dùng, khả năng tiếp cận, công bằng trong thiết kế, thử nghiệm, thước đo đánh giá và tác động của công nghệ. Hồ sơ Georgia Tech cũng ghi nhận Pham tập trung vào đạo đức và trách nhiệm xã hội trong văn hóa kỹ thuật, AI và chương trình khoa học máy tính.

Điều này quan trọng với AI bởi một hệ thống không tồn tại độc lập với sản phẩm chứa nó. Mô hình có thể chỉ là một thành phần; phía ngoài còn giao diện, dữ liệu đầu vào, quy trình đưa ra quyết định, cách con người can thiệp và những tiêu chí mà tổ chức dùng để đánh giá thành công.

Năm 2024, Pham nhận Technical Leadership Abie Award. Georgia Tech cho biết giải thưởng ghi nhận quá trình bà theo đuổi các giải pháp điện toán có đạo đức và trách nhiệm, bên cạnh việc mở rộng cơ hội tiếp cận công nghệ. Tuy nhiên, giải thưởng chỉ nên được nhìn như một dấu mốc nghề nghiệp; nó không phải bằng chứng thay thế cho những kết quả cụ thể của các chương trình mà bà tham gia.

Câu chuyện này đặc biệt đáng chú ý khi AI tạo sinh đang làm thay đổi nhiều nhóm công việc của phụ nữ. Nếu hệ thống AI đi ngày càng sâu vào tuyển dụng, dịch vụ, giáo dục hay chăm sóc sức khỏe, người thiết kế sản phẩm phải nhìn xa hơn khả năng mô hình tạo ra câu trả lời đúng về mặt kỹ thuật.

Đưa nguyên tắc vào AI chăm sóc sức khỏe

Tháng 5/2026, Pham chuyển sang giữ vị trí Head of AI tại ReviveHealth. Công ty cho biết bà sẽ tham gia định hướng chiến lược AI và làm việc với các nhóm sản phẩm, kỹ thuật, kiến trúc nền tảng và khoa học dữ liệu. Các hướng mà ReviveHealth công bố gồm hỗ trợ điều hướng chăm sóc, phối hợp đội ngũ chăm sóc, vận hành nền tảng và quản trị AI có trách nhiệm.

Đây là nơi cần giữ khoảng cách giữa mục tiêu và kết quả đã chứng minh. Thông cáo của ReviveHealth mô tả những lĩnh vực công ty muốn phát triển nhưng không cung cấp dữ liệu độc lập về độ chính xác của mô hình, kết quả lâm sàng hay mức cải thiện chăm sóc có thể quy cho Pham. Vì vậy, chưa có căn cứ để viết rằng AI do bà dẫn dắt đã giúp bệnh nhân tốt hơn hoặc giảm chi phí y tế.

Điều có thể xác nhận chắc chắn hơn là vai trò mới tiếp tục đặt Pham ở đúng vùng giao nhau bà theo đuổi nhiều năm: công nghệ phải được gắn với quy trình thực tế và cơ chế trách nhiệm, thay vì tồn tại như một tính năng AI đứng riêng. ReviveHealth cũng công khai quan điểm AI cần hỗ trợ đội ngũ chăm sóc chứ không thay thế họ.

Điểm này gần với một vấn đề rộng hơn mà Phụ nữ Mới từng phân tích về đạo đức khi sử dụng AI trong hoạt động có tác động tới con người. Công cụ càng có sức ảnh hưởng lớn thì tiêu chí đánh giá càng không thể chỉ dừng ở tốc độ hay khả năng tự động hóa.

Một kiểu đóng góp khác của nữ trí thức công nghệ

Kathy Pham không phù hợp với kiểu chân dung nhà khoa học được nhận diện bằng một phát minh duy nhất hay một chuỗi bài báo học thuật. Hồ sơ của bà nằm giữa khoa học máy tính, đào tạo kỹ sư và phát triển sản phẩm.

Điểm có thể đo được ở giai đoạn đầu là Responsible Computer Science Challenge đã tài trợ 17 sáng kiến với 2,4 triệu USD để thử cách đưa trách nhiệm vào các môn kỹ thuật cốt lõi. Phần tiếp theo là những tài liệu giảng dạy được mở để các trường khác sử dụng và điều chỉnh. Phần khó đo hơn nhưng đáng theo dõi lâu dài là liệu cách nghĩ ấy có thực sự thay đổi quyết định của những kỹ sư khi họ bước vào doanh nghiệp hay không.

Đó cũng là giới hạn cần nói rõ. Không thể từ một chương trình giáo dục suy ra rằng những người tham gia sau này chắc chắn sẽ tạo ra AI công bằng hoặc an toàn hơn. Nhưng việc buộc câu hỏi về quyền riêng tư, an toàn, nhóm dễ bị tổn thương và hệ quả xã hội xuất hiện ngay trong lớp kỹ thuật đã thay đổi ít nhất một điểm xuất phát: kỹ sư không còn được khuyến khích xem trách nhiệm như việc của một bộ phận khác sau khi code đã viết xong.

Với Pham, mạch công việc từ Responsible Computer Science Challenge, Teaching Responsible Computing Playbook, Product Management and Society đến vai trò Head of AI năm 2026 tạo nên một đường nối khá rõ. Công nghệ có thể thay đổi rất nhanh; nguyên tắc bà theo đuổi lại tương đối ổn định: người xây hệ thống cần nghĩ về con người ngay từ khi quyết định hệ thống sẽ được xây như thế nào.

Đưa trách nhiệm vào đâu trong chương trình khoa học máy tính?

Responsible Computer Science Challenge không chủ trương chỉ mở thêm một môn đạo đức độc lập. Các dự án được chương trình tài trợ từng đưa câu hỏi về tác động xã hội vào những môn kỹ thuật cốt lõi như:

 - Thuật toán

- Cấu trúc dữ liệu

- Kiến trúc máy tính

- Trình biên dịch

- Mạng nơ-ron

Một số trường sử dụng nhập vai, phối hợp chuyên gia khoa học xã hội hoặc tổ chức “red team” để tìm hệ quả tiêu cực có thể phát sinh từ sản phẩm của sinh viên. Đợt đầu năm 2019 có 17 sáng kiến nhận tổng cộng 2,4 triệu USD.