Nhắc đến “bắt nạt học đường”, phản ứng đầu tiên của nhiều người thường là hình ảnh trẻ bị xô đẩy, đánh đập, chửi mắng… Đây đều là những hành vi có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Chẳng hạn, khi trên người trẻ không có vết thương, người lớn dễ nghĩ rằng đó chỉ là mâu thuẫn nhỏ giữa những đứa trẻ, chưa đến mức gọi là bắt nạt.

Thế nhưng, nhiều phụ huynh không biết rằng trong môi trường tiểu học hiện nay còn có một kiểu “bắt nạt vô hình” đang âm thầm diễn ra.

Không có hành vi động tay động chân, nhưng tổn thương trong lòng trẻ lại có thể rất sâu. Giáo viên không nhận ra, trẻ cũng không dám nói ra. Đến khi cha mẹ phát hiện con có những biểu hiện bất thường thì trong lòng trẻ có thể đã chất chứa rất nhiều tủi thân.

Khi trẻ trở thành nạn nhân của “bắt nạt quan hệ” (relational bullying)

Nhà giáo dục Sukhomlinsky từng cho rằng, những tổn thương trong tâm hồn thường khó chữa lành hơn nhiều so với nỗi đau thể xác.

Bắt nạt quan hệ (relational bullying) là kiểu không cần đánh đập hay chửi mắng. Những đứa trẻ bắt nạt sử dụng việc cô lập, phớt lờ, chế giễu, loại khỏi nhóm hoặc thao túng các mối quan hệ để khiến một đứa trẻ cảm thấy mình không được chấp nhận. Bề ngoài, người lớn có thể chỉ thấy một đứa trẻ “không hòa đồng”. Nhưng bên trong, sự tự tin của trẻ có thể đang bị bào mòn từng chút một.

Ảnh minh hoạ

3 biểu hiện bất thường cha mẹ cần chú ý

Nếu một đứa trẻ xuất hiện những thay đổi dưới đây, cha mẹ nên đặc biệt quan tâm. Đó có thể là tín hiệu con đang gặp vấn đề trong môi trường học đường.

1. Né tránh giao tiếp, sợ hòa nhập tập thể

Một đứa trẻ vốn hoạt bát, thích chơi cùng bạn bè bỗng trở nên khép kín, thích ở một mình. Sau giờ học, con lập tức về phòng, không muốn tham gia các hoạt động tập thể hoặc liên tục tìm lý do để không đến trường.

Đừng vội nghĩ rằng con chỉ đơn giản là “trở nên hướng nội”. Có thể trẻ đã trải qua cảm giác bị cô lập quá nhiều lần và bắt đầu sợ môi trường tập thể. Để tránh tiếp tục bị tổn thương, trẻ lựa chọn cách thu mình lại.

2. Trở nên nhạy cảm, chuyện nhỏ cũng bật khóc

Một đứa trẻ trước đây khá ổn định về cảm xúc bỗng trở nên dễ khóc, dễ buồn và phản ứng mạnh với những chuyện rất nhỏ. Một số cha mẹ có thể cho rằng con “quá nhạy cảm”, “yếu đuối” hay “đúng là trẻ con”. Nhưng đôi khi, những giọt nước mắt ấy chính là nơi trẻ giải phóng áp lực đã tích tụ trong thời gian dài.

Khi liên tục bị cô lập, coi thường hoặc hạ thấp, trẻ có thể phải chịu một áp lực tâm lý mà người lớn không nhìn thấy.

3. Né tránh mọi câu hỏi về trường lớp

Có những đứa trẻ sau khi bị tổn thương không khóc, không phản kháng mà ngược lại trở nên ngoan ngoãn bất thường. Bạn lấy đồ dùng của con, chiếm chỗ của con, nói những lời khiến con khó chịu… nhưng con không dám phản ứng.

Khi cha mẹ hỏi: “Ở lớp con chơi với bạn nào?”; “Quan hệ với các bạn có tốt không?”. Trẻ chỉ trả lời qua loa, lảng sang chuyện khác hoặc im lặng. Trong một số trường hợp, đây có thể là dấu hiệu trẻ đang sợ hãi hoặc bị đe dọa, lo rằng nếu kể sự thật với cha mẹ thì tình hình sẽ trở nên tồi tệ hơn.

Điều đáng sợ là khi trẻ lấy hết can đảm để cầu cứu nhưng câu trả lời đầu tiên lại là: “Tại sao các bạn lại bắt nạt con? Con phải làm gì thì người ta mới đối xử với con như vậy?”. Với người lớn, đó có thể chỉ là một câu hỏi. Nhưng với trẻ, nó dễ trở thành cảm giác: Ngay cả bố mẹ cũng nghĩ lỗi là ở mình. Khi đó, lần sau trẻ có thể không nói nữa.

Làm gì để giúp trẻ phòng tránh “bắt nạt vô hình”?

Can thiệp sau khi sự việc xảy ra luôn khó khăn hơn việc trang bị cho trẻ kỹ năng từ trước. Cha mẹ có thể tập trung rèn cho con hai năng lực quan trọng.

Thứ nhất: Có đủ tự tin để nói “không”

Nhiều trẻ sợ xung đột, sợ mất bạn nên thường nhẫn nhịn trước những yêu cầu vô lý. Cha mẹ cần cho con biết: Nếu một người khiến con cảm thấy khó chịu, con có quyền từ chối. Không cần phải làm mọi thứ chỉ để được người khác yêu thích. Trẻ cần hiểu rằng giữ được một tình bạn không có nghĩa là phải liên tục hy sinh ranh giới của mình.

Thứ hai: Biết phân biệt một tình bạn lành mạnh

Một người bạn thực sự sẽ tôn trọng con, không liên tục hạ thấp, chế giễu hay cố tình cô lập con. Nếu một mối quan hệ khiến trẻ thường xuyên cảm thấy sợ hãi, áp lực hoặc phải thay đổi bản thân để được chấp nhận, đó không phải là một tình bạn lành mạnh.

Cha mẹ cũng nên nói với con rằng: Không cần phải được tất cả mọi người yêu quý. Một vài người bạn thực sự tôn trọng và yêu thương mình đôi khi còn đáng quý hơn việc cố gắng hòa nhập với một nhóm đông người. Khả năng nhận biết người tốt, người không phù hợp không phải đứa trẻ nào cũng tự nhiên có được. Vì vậy, cha mẹ cần trò chuyện và hướng dẫn nhiều lần để con dần hiểu thế nào là một mối quan hệ lành mạnh.

Nếu phát hiện con có dấu hiệu bị bắt nạt vô hình, cha mẹ không nên ngay lập tức nổi giận, tìm đến chất vấn hoặc yêu cầu con “cố chịu đựng thêm một chút”. Cách phù hợp hơn là bình tĩnh lắng nghe, tìm hiểu sự việc và trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để có hướng xử lý.

Điều quan trọng không kém là giáo viên cần quan sát cách học sinh tương tác với nhau trong giờ ra chơi, hoạt động nhóm và những khoảng thời gian ít được người lớn chú ý.

Cha mẹ cũng đừng chỉ quan tâm đến điểm số. Đôi khi, điều cần được nhìn thấy nhất không phải là bảng điểm của con, mà là gương mặt của con sau khi bước qua cánh cửa trường học.

Một đứa trẻ có thể nói “Con ổn” nhưng thái độ, cảm xúc và những thay đổi rất nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày lại đang kể một câu chuyện khác. Hãy để con biết rằng, dù chuyện gì xảy ra ở trường, gia đình vẫn là nơi con có thể trở về mà không sợ bị phán xét.