Trong hành trình nuôi dạy con, không ít bậc cha mẹ từng rơi vào cảm giác thất vọng khi nhìn đâu cũng thấy con mình có khuyết điểm. Có trẻ chậm chạp, hay trì hoãn, có trẻ bướng bỉnh, thích cãi lại người lớn, cũng có trẻ quá nhút nhát hoặc thiếu quyết đoán. Khi những điều chưa hài lòng xuất hiện mỗi ngày, cha mẹ rất dễ quên mất rằng đằng sau những biểu hiện ấy có thể đang ẩn chứa những phẩm chất đáng quý.

Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng tiềm năng của trẻ không phải lúc nào cũng bộc lộ ở những điểm mạnh dễ nhận thấy. Đôi khi, điều khiến cha mẹ đau đầu nhất lại chính là dấu hiệu của một năng lực đang chờ được định hướng và phát triển. Điều quan trọng là người lớn có đủ kiên nhẫn để nhìn con từ nhiều góc độ khác nhau hay không.

Một bà mẹ chia sẻ rằng có giai đoạn chị gần như chỉ nhìn thấy những điểm chưa tốt ở con. Thế nhưng khi chủ động ngồi lại và ghi ra những ưu điểm của cậu bé, từ một, hai rồi đến mười điều, chị bất ngờ nhận ra con mình có nhiều phẩm chất tích cực hơn những gì bản thân từng nghĩ. Sau 8 năm làm mẹ, chị mới hiểu rằng tiềm năng của trẻ đôi khi lại nằm ngay ở những điều người lớn ít thích nhất.

Thực tế, không chỉ trẻ em mà cả người trưởng thành cũng phát huy tốt hơn khi được ghi nhận và đón nhận. Khi cha mẹ nhìn thấy và trân trọng những điểm mạnh của con, trẻ thường trở nên tự tin hơn, tích cực hơn và sẵn sàng đối mặt với khó khăn trong cuộc sống.

Vậy làm thế nào để cha mẹ nhận ra những ưu điểm đang bị che lấp phía sau các hành vi khiến mình khó chịu?

Bước 1: Nhận diện những suy nghĩ tiêu cực của chính mình

Não bộ con người có xu hướng chú ý nhiều hơn đến những điều tiêu cực. Không ít phụ huynh cho rằng mình đang lo cho con, nhưng thực chất lại vô tình áp đặt những nỗi sợ hoặc kỳ vọng của bản thân lên trẻ.

Chẳng hạn, khi thấy con chậm làm bài tập, điều khiến cha mẹ tức giận có thể không chỉ là sự chậm chạp ở hiện tại mà còn là nỗi lo con hình thành thói quen xấu, thua kém bạn bè hoặc gặp bất lợi trong tương lai. Khi những lo lắng ấy chồng chất, người lớn dễ nhìn thấy một viễn cảnh đáng sợ hơn là nhìn vào chính đứa trẻ trước mặt.

Vì vậy, mỗi khi muốn trách mắng con, cha mẹ có thể tự hỏi: Mình đang phản ứng với hành vi hiện tại của con hay đang phản ứng với nỗi sợ về tương lai? Việc gọi tên và ghi lại những nỗi lo này sẽ giúp phân biệt đâu là thực tế, đâu chỉ là suy diễn tiêu cực.

Ảnh minh họa

Bước 2: Chủ động tìm kiếm những điểm sáng

Trong tâm lý học có khái niệm gọi là "sự chú ý có chọn lọc". Não bộ mỗi ngày tiếp nhận quá nhiều thông tin nên sẽ ưu tiên những gì được cho là quan trọng.

Cũng giống như khi có ý định mua một chiếc xe màu trắng, người ta bỗng nhận ra trên đường xuất hiện rất nhiều xe màu trắng. Không phải số lượng xe tăng lên, mà vì sự chú ý đã thay đổi.

Việc nuôi dạy con cũng tương tự. Nếu mỗi ngày chỉ tập trung vào những điều như lười biếng, bất cẩn hay không nghe lời, cha mẹ sẽ liên tục nhìn thấy bằng chứng cho những điều đó. Nhưng khi đặt mục tiêu tìm ra ít nhất một điểm đáng khen ở con, não bộ cũng sẽ bắt đầu tìm kiếm những tín hiệu tích cực.

Theo thời gian, nhiều phụ huynh sẽ nhận ra con không hề tệ như mình từng nghĩ, chỉ là trước đây chưa thực sự chú ý mà thôi.

Bước 3: Quan sát kỹ để phân biệt giữa "biết làm" và "thế mạnh"

Một thế mạnh thực sự không chỉ là việc trẻ làm được một điều gì đó. Nó thường hội tụ ít nhất ba yếu tố.

Thứ nhất, trẻ tiến bộ nhanh hơn hoặc làm tốt hơn so với nhiều bạn cùng lứa.

Thứ hai, trẻ thể hiện sự hứng thú và tập trung khi thực hiện hoạt động đó.

Thứ ba, trẻ thường chủ động tìm đến hoạt động ấy trong thời gian rảnh.

Nhiều phụ huynh thấy con học khá toán hoặc chơi nhạc cụ ổn nên cho rằng đó là sở trường. Tuy nhiên, nếu trẻ luôn miễn cưỡng và chỉ làm khi bị thúc ép, đó có thể chỉ là một kỹ năng chứ chưa chắc là thế mạnh.

Ngược lại, khi một đứa trẻ thực sự yêu thích điều gì đó, các em thường càng làm càng hứng thú, càng hứng thú càng có thành tích, từ đó hình thành một vòng lặp tích cực giúp năng lực phát triển mạnh mẽ hơn.

Bước 4: Thay đổi góc nhìn để nhìn thấy ưu điểm phía sau khuyết điểm

Cùng một hành vi nhưng cách diễn giải khác nhau có thể dẫn đến những đánh giá hoàn toàn khác nhau.

Một đứa trẻ quá dễ tính có thể được nhìn nhận là thiếu chính kiến, nhưng cũng có thể là người rộng lượng và biết chia sẻ.

Một đứa trẻ nhút nhát, do dự có thể đang sở hữu sự cẩn trọng và khả năng cân nhắc kỹ lưỡng.

Một đứa trẻ thường tranh luận với người lớn có thể đang hình thành tư duy độc lập thay vì chỉ làm theo số đông.

Một đứa trẻ bướng bỉnh đôi khi lại là người có ý chí mạnh mẽ và khả năng kiên trì theo đuổi mục tiêu.

Khi thay đổi góc nhìn, cha mẹ có thể khám phá ra những khía cạnh rất khác của con mà trước đây mình chưa từng nhận thấy.

Ảnh minh họa

Bước 5: Nói cho con biết những điều tích cực đó

Hãy chọn một phẩm chất tích cực của trẻ và quan sát liên tục trong khoảng một tuần thay vì đánh giá chỉ từ một lần thể hiện.

Nếu cho rằng con có tinh thần trách nhiệm, hãy ghi nhận những lần trẻ chủ động hoàn thành việc được giao. Nếu nhận thấy con kiên trì, hãy chú ý những tình huống trẻ không bỏ cuộc trước khó khăn.

Sau một tuần, cha mẹ có thể chia sẻ cụ thể với con: "Mẹ nhận thấy tuần này con luôn cố gắng làm lại khi gặp bài khó" hoặc "Bố thấy con rất kiên nhẫn khi giúp em sắp xếp đồ đạc".

Những lời ghi nhận cụ thể như vậy không chỉ giúp trẻ hiểu rõ điểm mạnh của bản thân mà còn góp phần xây dựng sự tự tin từ bên trong.

Suy cho cùng, điều cha mẹ tập trung vào sẽ ảnh hưởng rất lớn đến cách một đứa trẻ phát triển. Khi người lớn chỉ nhìn thấy khuyết điểm, trẻ dễ cảm thấy mình luôn làm chưa đủ tốt. Nhưng khi những ưu điểm được nhìn nhận và nuôi dưỡng, trẻ có thêm động lực để phát huy khả năng của mình và trưởng thành theo hướng tích cực hơn.