Mâm cỗ cúng ông Công ông Táo

Ngày 23 tháng Chạp hằng năm từ lâu đã trở thành một mốc văn hóa quen thuộc trong đời sống người Việt. Theo quan niệm dân gian, ông Công ông Táo là những vị thần trông coi bếp núc, ghi nhận sinh hoạt của mỗi gia đình và về trời vào dịp cuối năm để tâu trình mọi việc. Vì vậy, lễ cúng Táo quân không chỉ mang màu sắc tâm linh mà còn hàm chứa ý nghĩa đạo đức: nhắc nhở con người giữ gìn nếp nhà, sống ngay thẳng và chuẩn bị tâm thế cho năm mới.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi nhịp sống ngày càng nhanh, lễ cúng ông Công ông Táo vẫn giữ được vị trí bền vững bởi gắn liền với không gian bếp trung tâm sinh hoạt của gia đình Việt. Mâm cỗ cúng không nhằm phô trương hình thức, mà là cách thể hiện sự tri ân, thành kính và mong cầu một năm mới ấm no, thuận hòa.

Trong thực hành văn hóa dân gian, mâm cỗ là trọng tâm của lễ cúng ông Công ông Táo. Đây là cách con cháu tiễn Táo quân lên chầu trời, đồng thời gửi gắm ước vọng bình an cho gia đình. Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, mâm cỗ gọn gàng, sạch sẽ và chuẩn bị chu đáo thể hiện rõ nhất sự tôn trọng đối với nghi lễ. Giá trị của mâm cỗ không nằm ở số lượng món ăn, mà ở sự phù hợp với phong tục và điều kiện sống của mỗi gia đình.

Theo các nghiên cứu về phong tục dân gian, một mâm cỗ cúng ông Công ông Táo đầy đủ trong năm 2026 thường bao gồm những lễ vật cơ bản sau:

Lễ mặn (phổ biến ở nhiều gia đình): gà luộc hoặc thịt luộc tượng trưng cho sự no đủ và tinh khiết; các món canh như canh măng, canh mọc, canh rau thể hiện sự hài hòa; cùng một món xào hoặc món mặn truyền thống như giò, chả, nem phản ánh sinh hoạt ẩm thực thường ngày.

Lễ chay (tùy gia đình): gồm xôi, chè, đậu phụ, rau củ chế biến giản dị, phù hợp với những gia đình theo nếp sống thanh đạm hoặc Phật giáo.

Cá chép: cá chép sống (phổ biến ở miền Bắc) hoặc cá chép giấy (thường thấy ở miền Trung và miền Nam), gắn với tích “cá chép hóa rồng”, được xem là phương tiện để Táo quân về trời.

Vàng mã Táo quân: bộ mũ, áo, hia của Táo quân, thường gồm hai mũ ông và một mũ bà, mang ý nghĩa tiễn đưa, không nhấn mạnh sự cầu kỳ.

Hoa, hương, nước, rượu: hoa tươi, hương trầm, chén nước sạch và rượu trắng tạo nên không gian trang nghiêm, thanh khiết cho nghi lễ.

Trầu cau và mâm ngũ quả: biểu trưng cho sự gắn kết gia đình và ước vọng đủ đầy, cân bằng trong năm mới.

Tùy theo điều kiện tự nhiên và tập quán, mâm cỗ cúng ông Công ông Táo có những khác biệt nhất định giữa các vùng miền. Ở miền Bắc, mâm cỗ thường mang đậm tính truyền thống với cá chép sống được thả sau lễ cúng, các món mặn chế biến cầu kỳ hơn. Miền Trung chú trọng sự gọn gàng, thực chất, coi trọng lễ nghĩa hơn hình thức; cá chép giấy được sử dụng phổ biến. Trong khi đó, ở miền Nam, lễ cúng thường đơn giản hơn, mâm cỗ có thể chỉ gồm hoa quả, trà, bánh trái nhưng vẫn giữ trọn ý nghĩa tiễn đưa.

Bước sang năm 2026, đặc biệt tại các đô thị lớn, nhiều gia đình lựa chọn mâm cỗ gọn nhẹ, giảm bớt món ăn nhưng vẫn bảo đảm các lễ vật cốt lõi. Việc cúng đúng thời điểm, giữ gian bếp sạch sẽ, ấm cúng được coi trọng hơn số lượng hay sự cầu kỳ của mâm cỗ. Cá chép sau lễ cúng cũng được khuyến khích thả đúng nơi quy định để bảo vệ môi trường.