Đền Gin, tọa lạc tại xã Nam Minh, tỉnh Ninh Bình, là di tích văn hóa – lịch sử có giá trị đặc biệt, nơi thờ Tướng công Long Kiều (Kiều Công Hãn), danh tướng thời Ngô, người có công lớn phò trợ Ngô Quyền đánh đuổi quân xâm lược Nam Hán, giành lại nền tự chủ cho dân tộc vào năm 938. Với ý nghĩa lịch sử to lớn ấy, Đền Gin đã được xếp hạng Di tích Lịch sử cấp Quốc gia từ năm 1964 và được cấp bằng công nhận Di tích Lịch sử - Văn hóa vào năm 1989.

Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, Lễ hội truyền thống Đền Gin không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh của cộng đồng dân cư địa phương mà còn là một không gian văn hóa đặc sắc, nơi bảo lưu gần như nguyên vẹn những lớp trầm tích của văn hóa làng xã vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trong đó, hệ thống nghi lễ dâng ẩm thực tại lễ hội được xem là điểm nhấn tiêu biểu, phản ánh sinh động tri thức ẩm thực dân gian, tín ngưỡng thờ Thánh và tinh thần cố kết cộng đồng của cư dân nông nghiệp lúa nước.

Nổi bật nhất trong lễ hội là nghi lễ dâng cỗ, thi cỗ, với hai mâm cỗ tiêu biểu là Cỗ Ngọc và Cỗ Các. Đây không chỉ là lễ vật dâng Đức Thánh mà còn là những tác phẩm nghệ thuật ẩm thực dân gian, kết tinh hài hòa giữa kỹ thuật chế biến truyền thống, nghệ thuật tạo hình, sắp đặt, biểu tượng tâm linh và triết lý sống “kính Thánh, trọng nghĩa, gắn kết cộng đồng”. Bên cạnh đó, nghi lễ tế cá và thi cá hàng Tổng, với lễ vật là cá trắm được nuôi dưỡng, tuyển chọn công phu, gắn với huyền tích món ăn như một bài thuốc dâng Thánh trước khi hóa Thần, đã trở thành biểu tượng đặc trưng của sản vật vùng đồng bằng Bắc Bộ trong đời sống tín ngưỡng dân gian.

Sau các nghi lễ chính, cộng đồng cùng thưởng lộc Thánh qua món cháo cá Đền Gin. Cháo cá không đơn thuần là món ăn mà mang ý nghĩa chia sẻ phúc lành, thể hiện tinh thần cộng cảm, sự hòa đồng và cố kết cộng đồng giá trị cốt lõi làm nên sức sống bền bỉ của lễ hội suốt nhiều thế kỷ.

Trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ẩm thực của Lễ hội Đền Gin, Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Ninh Bình giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Hiệp hội đã phối hợp cùng chính quyền địa phương, ban quản lý di tích và các làng trong vùng thực hiện giám sát, chứng lễ việc chuẩn bị cỗ, đảm bảo các nghi thức dâng lễ được tiến hành đúng nghi lễ cổ truyền, đúng lệ làng và giữ trọn tính linh thiêng của lễ hội. Đồng thời, Hiệp hội còn tổ chức cho các nghệ nhân, đầu bếp và hội viên trực tiếp xuống từng làng, từng cơ sở để kiểm tra, trao đổi, hướng dẫn và thực hành kỹ thuật chế biến, tạo hình, sắp đặt mâm cỗ theo đúng chuẩn mực nghệ thuật truyền thống.

Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Ninh Bình, nghệ nhân Lê Thị Thiết nhấn mạnh: “Lễ hội Đền Gin là di sản sống, nơi văn hóa ẩm thực, tín ngưỡng và tinh thần cộng đồng hòa quyện, góp phần gìn giữ căn cốt văn hóa dân tộc và truyền trao giá trị truyền thống cho các thế hệ mai sau”.

Lễ hội truyền thống Đền Gin năm 2026 gồm nhiều hoạt động trọng tâm như: Lễ khai mạc; nghi lễ rước bát nhang nhà Quan từ Đền Gin về các làng; giám sát, chứng lễ việc chuẩn bị cỗ; thực hành và trao đổi kỹ thuật làm Cỗ Ngọc, Cỗ Các; lễ rước cỗ và thi dâng cỗ Đức Thánh; nghi lễ tế cá – thi cá hàng Tổng; vinh danh nghệ nhân; và thực hành nấu cháo cá chuẩn bị lộc Thánh theo đúng nghi lễ cổ truyền.

Với sự chung tay của cộng đồng và vai trò kết nối, dẫn dắt của Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Ninh Bình, Lễ hội Đền Gin tiếp tục khẳng định giá trị như một di sản văn hóa tiêu biểu, góp phần bảo tồn bản sắc địa phương và làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.

Nguyệt Nhi