Không giống nhiều ngôn ngữ khác, tiếng Việt không chỉ có đúng, sai về từ vựng hay phát âm, mà còn có một lớp “ngầm” khó hơn nhiều là ngữ cảnh. Có những từ hoàn toàn chính xác, thậm chí rất chuẩn mực, nhưng chỉ cần đặt sai chỗ là lập tức tạo ra cảm giác… lệch nhịp.

Đôi khi, những trường hợp dùng từ đúng nhưng sai hoàn cảnh ấy lại khiến câu chuyện trở nên hài hước theo cách không ai lường trước. Một tình huống được chia sẻ trên mạng xã hội gần đây là ví dụ điển hình, khi một chàng trai nước ngoài mở đầu câu chuyện với bạn bè bằng hai chữ “kính thưa” và biến cả bàn ăn thành… hội trường.

Nhân vật chính trong câu chuyện là một anh chàng đang học tiếng Việt khá chăm chỉ. Anh không chỉ học các câu giao tiếp cơ bản mà còn tìm hiểu thêm những cách nói “chuẩn chỉnh”, lịch sự, mang tính trang trọng. Trong một lần tham dự buổi sinh hoạt cùng cộng đồng người Việt, anh đã ghi nhớ được cách mở đầu quen thuộc trong các bài phát biểu: “Kính thưa…”. Với anh, đây là một cụm từ nghe rất hay, rất lịch sự và có vẻ “đúng chuẩn tiếng Việt”.

Vài ngày sau, anh có dịp đi ăn cùng một nhóm bạn Việt. Không khí quán ăn khá thoải mái, mọi người vừa ngồi xuống, gọi món, trò chuyện rôm rả như thường lệ. Sau một hồi nghe mọi người nói chuyện, anh chàng quyết định “lên tiếng” để tham gia câu chuyện một cách bài bản hơn. Anh chỉnh lại tư thế, hơi nghiêm túc, rồi cất giọng rõ ràng: “Kính thưa các bạn…”

Cả bàn ăn lập tức khựng lại.

(Ảnh minh hoạ: @Wouter Corduwener)

Một người đang cầm đũa khựng giữa không trung. Một người khác vừa rót nước xong thì dừng lại, nhìn sang với ánh mắt khó hiểu. Không khí bỗng nhiên chuyển từ “đi ăn tối” sang… “chuẩn bị nghe phát biểu”. Vài giây im lặng trôi qua trước khi một người bật cười, rồi cả bàn ăn bắt đầu cười theo, không phải vì câu nói sai, mà vì nó… quá đúng, nhưng lại đặt sai hoàn cảnh một cách hoàn hảo.

Anh chàng lúc này vẫn chưa hiểu chuyện gì. Trong suy nghĩ của anh, “kính thưa” là cách mở đầu lịch sự, dùng để nói chuyện với nhiều người hoàn toàn hợp lý. Nhưng anh không nhận ra rằng trong tiếng Việt, cụm từ này thường chỉ xuất hiện trong những bối cảnh trang trọng như hội nghị, lễ phát biểu, hoặc các sự kiện có tính nghi thức.

Khi đem nó vào một bữa ăn thân mật giữa bạn bè, câu nói lập tức tạo ra cảm giác “lệch tông” đến mức buồn cười. Sau khi được giải thích, anh cũng bật cười theo mọi người và chuyển sang cách nói tự nhiên hơn.

Đây một ví dụ thú vị cho thấy tiếng Việt không chỉ là câu chuyện của từ vựng hay phát âm, mà còn là câu chuyện của “đúng lúc, đúng chỗ”. “Kính thưa” không sai, thậm chí còn là một cách nói rất chuẩn. Nhưng khi đặt vào ngữ cảnh không phù hợp, nó lại tạo ra hiệu ứng ngược, khiến câu nói trở nên cứng nhắc, thậm chí gây hài. Đây cũng là điều mà nhiều người học tiếng Việt phải mất khá lâu mới nhận ra rằng học từ là một chuyện, dùng từ đúng hoàn cảnh lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Giữa vô số ngôn ngữ trên thế giới, có những thứ tiếng mà chỉ cần nói đúng từ là đủ. Nhưng cũng có những ngôn ngữ, như tiếng Việt, đòi hỏi người nói phải hiểu cả “không khí” của câu chữ. Và đôi khi, chính những lần “kính thưa” sai chỗ như thế này lại là minh chứng rõ ràng nhất cho việc  học ngôn ngữ không chỉ là học nói cho đúng, mà còn là học cách nói sao cho hợp hoàn cảnh.