Với thế hệ 8X, 9X lớn lên ở miền Tây hay bất kỳ vùng quê nào có hội chợ lưu động, hình ảnh đó không cần giải thích. Còn với nhiều người trẻ hơn, đây có lẽ là lần đầu tiên họ nhìn thấy thứ này.

"Bức tường tử thần" từ các hội chợ thế giới

Mô tô lòng chảo có tên quốc tế là Wall of Death (tường tử thần), một cái tên nghe đã đủ để hình dung độ nguy hiểm. Môn biểu diễn này ra đời ở Mỹ và châu Âu đầu thế kỷ 20, xuất phát từ các hội chợ lưu động (carnival). Ban đầu người ta dùng xe đạp, rồi chuyển sang mô tô khi động cơ đốt trong phổ biến hơn.

Cấu tạo của lòng chảo rất đặc biệt: một trụ gỗ hình trụ đường kính 5-7 mét, cao khoảng 5 mét, dựng thẳng đứng như một cái thùng. Thành bên trong là nơi nghệ sĩ biểu diễn. Khán giả đứng xem từ trên cao nhìn xuống. Người biểu diễn phóng mô tô chạy theo đường tròn nằm ngang trên thành gỗ thẳng đứng, giữ thăng bằng hoàn toàn nhờ lực ly tâm. Vận tốc tối thiểu để xe không rơi xuống là khoảng 30-40 km/h. Không dây bảo hiểm. Không lưới đỡ. Chỉ là tốc độ và kỹ năng.

Thập niên 1920-1930, Wall of Death trở thành tiết mục hút khách nhất tại các carnival ở Mỹ và Anh. Từ đó, môn này lan dần sang châu Á theo con đường các đoàn xiếc lưu động.

Vào Việt Nam theo chân các đoàn xiếc nước ngoài

Xiếc nói chung bắt đầu du nhập vào Việt Nam từ đầu thế kỷ 20. Theo lịch sử của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, các đoàn xiếc danh tiếng quốc tế đã ghé Việt Nam liên tục những năm đầu thế kỷ: nhóm tạp kỹ Trung Quốc năm 1912, gánh xiếc Nhật Bản năm 1913, Đoàn Xiếc Bostock của Anh năm 1914, Đoàn Xiếc Rodeo của Mexico năm 1927. Ngày 5/12/1922, đoàn xiếc Việt Nam đầu tiên do NSND Tạ Duy Hiển thực hiện công diễn tại chợ Hàng Da, mở ra thời kỳ xiếc bản địa quy mô lớn.

Mô tô bay theo con đường đó vào Việt Nam, ban đầu qua các gánh xiếc ngoại, sau đó người Việt học nghề và tự lập đoàn. Môn này bám rễ đặc biệt sâu ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, nơi các đoàn xiếc lưu động theo mùa nước nổi, rong ruổi từ tỉnh này sang tỉnh khác dọc các nhánh sông Tiền, sông Hậu.

Một trong những gánh còn tồn tại đến hôm nay là đoàn xiếc Hiếu Nghĩa của ông Lê Minh Lâm, 73 tuổi, người bắt đầu biểu diễn từ năm 1970. Con trai ông, anh Lê Minh Quốc, 41 tuổi, hiện là người biểu diễn chính. Đoàn chỉ xin diễn ở các lễ hội lớn tại An Giang, Trà Vinh, Sóc Trăng và Bến Tre, từ Tết Nguyên đán đến tháng 5 âm lịch, trước mùa mưa.

Thời hoàng kim của những gánh xiếc lưu động

Thập niên 1980-1990 là đỉnh cao của mô tô lòng chảo ở Việt Nam. Ở thời đó, chưa có internet, chưa có điện thoại thông minh, truyền hình còn chập chờn. Giải trí của người dân, đặc biệt ở nông thôn và các tỉnh nhỏ, gần như trông cậy hoàn toàn vào những gánh xiếc lưu động đến theo mùa lễ hội.

Tiệm may, quán ăn, hàng xén đều trở thành tâm điểm của hội chợ. Nhưng thứ kéo người ta từ xa nhất, thứ tạo ra tiếng ồn lớn nhất và đám đông đông nhất, là cái lòng chảo gỗ ở giữa sân.

Người ta trèo lên cầu thang gỗ xung quanh thành chảo, chen nhau đứng ở trên nhìn xuống. Phía dưới, tiếng mô tô gầm rú vang lên, rồi chiếc xe bắt đầu leo dần lên thành chảo. Ở vùng đầu nguồn sông Tiền, sông Hậu, tiếng loa rè rè thông báo giờ diễn là đủ để cả xóm đổ ra đường. Đứng trên nhìn xuống mà thấy xe chạy sát mặt mình, nghệ sĩ vừa lái vừa thả tay lấy tiền tip từ tay khán giả, đó là màn biểu diễn không có màn hình nào thời đó thay thế được.

Ở thời hoàng kim, ông Lê Minh Lâm từng nhận được số tiền tip đủ mua 2 cây vàng, tương đương 2 chiếc Honda 67, chỉ trong một buổi diễn. Việc vừa điều khiển xe vừa lấy tiền tip từ tay khán giả đòi hỏi kỹ năng và sự chính xác tuyệt đối, nhưng đó cũng là phần biểu diễn được chờ đợi nhất của mỗi buổi.

Và rồi, từ từ biến mất

Sự sụp đổ của mô tô lòng chảo không đến trong một ngày. Nó đến chậm, theo từng năm, khi những hình thức giải trí khác lần lượt xuất hiện và lấy đi khán giả.

Truyền hình màu phổ biến hơn. Internet vào nhà. Điện thoại thông minh đến. Những thứ từng cần phải ra hội chợ mới xem được, giờ chỉ cần vuốt màn hình. Khán giả của mô tô lòng chảo già đi và thưa dần. Người trẻ có ít lý do hơn để đứng xem một màn biểu diễn mà họ chỉ có thể nhìn từ trên xuống trong 15-20 phút.

Hơn một thập kỷ trở lại đây, lượng khán giả mỗi đợt chỉ còn khoảng 20-30 người. Học trò của ông Lê Minh Lâm lần lượt bỏ nghề. Nhiều người đã phải bán cả sân khấu biểu diễn làm sắt vụn.

Anh Lê Minh Quốc, ngoài 40 tuổi, hiện diễn chính trong đoàn. Ngoài mùa lễ hội, vợ chồng anh mở quán cơm nhỏ ở TP Sóc Trăng để trang trải. "Chỉ những đợt lễ hội lớn, chúng tôi mới đi diễn. Coi như vừa làm nghề, vừa là dịp cả nhà sum họp."

Khi được hỏi về chuyện truyền nghề, anh Lê Minh Quốc chùn lòng: "Tôi từng muốn dạy cho hai đứa nhỏ, nhưng rồi thấy đồng nghiệp nghỉ hết, nhiều rạp bị phá dỡ, tôi không đành. Chúng nó nên có một cơ hội sống khác."

Come My Way và lý mô tô lòng chảo xuất hiện

Sơn Tùng không phải người đầu tiên đưa mô tô lòng chảo vào nghệ thuật. Nhưng ở thời điểm này, trong một sản phẩm âm nhạc quốc tế hợp tác cùng Tyga, rapper người Mỹ có hàng tỷ lượt nghe, quyết định đó có trọng lượng khác.

Mô tô bay không chỉ được đưa vào như một chi tiết thoáng qua, nó xuất hiện xuyên suốt MV với nhiều góc quay khác nhau, trở thành một trong những điểm nhấn thị giác ấn tượng nhất.

Với khán giả quốc tế, đây là một hình ảnh lạ và cuốn hút. Với người miền Tây thế hệ 8X 9X, đây là thứ gì đó được kéo ra từ rất sâu trong ký ức: mùi gỗ ẩm của những tấm ván rung bần bật, tiếng động cơ gầm rú, ánh đèn hội chợ dọc bờ sông, cảm giác thót tim khi đứng trên thành chảo nhìn xuống. Với người lớn lên ở thành phố, đây là thứ chỉ nghe kể, chưa bao giờ thấy.

Cái hay là những người trẻ hơn, những người không có ký ức đó, cũng đang bắt đầu hỏi: thứ này là gì, từ đâu đến, và tại sao nó biến mất.

Đó chính xác là điều mà một biểu tượng văn hóa hiện đại cần làm: tôn vinh và làm sống dậy những ký ức văn hóa tưởng đã ngủ yên mãi mãi.