Camp Nou, đêm 26/5/1999. Chỉ trong ba phút bù giờ ngắn ngủi, Manchester United ghi liền hai bàn, lật ngược thế cờ để hạ Bayern Munich 2-1 trong trận chung kết Champions League. Một góc sân vận động gầm lên như muốn vỡ tung, trong khi ở nửa còn lại, Samuel Kuffour nằm sấp trên cỏ, đấm tay xuống mặt sân và khóc nức nở. 

Giữa cơn hỗn loạn của hai thái cực cảm xúc ấy, người ta thấy một vị trọng tài đôn đáo di chuyển ngược xuôi: thay vì thổi còi giục trận đấu tiếp tục, ông cúi xuống nắm tay những cầu thủ Bayern đang gục ngã và kéo họ đứng dậy. Cái đầu không một sợi tóc của ông nổi bật giữa khung hình, và chỉ vài giây đó thôi cũng đủ nói lên vì sao Pierluigi Collina được xem là hình mẫu của một "vị vua áo đen".

Hình minh hoạ bằng AI.

Điều làm nên tầm vóc của Collina nằm ở cách ông đối xử với con người trên sân, hơn là ở tấm thẻ và chiếc còi trong tay. Trong một nghề mà thành công thường đồng nghĩa với sự vô hình, khi trọng tài giỏi là người sau trận đấu chẳng ai buồn nhắc tên, Collina lại trở thành cái tên được nhớ nhiều nhất. Ông là người khiến cả bên thắng lẫn bên thua đều cúi đầu nể trọng, và đó là điều hiếm hoi trong một thế giới bóng đá thường xuyên tranh cãi quanh những quyết định của trọng tài.

Cái uy đến từ ánh nhìn

Quyền lực của Collina trên sân là thứ quyền lực im lặng. Vào khoảng năm ông 24 tuổi, hồi thập niên 1980, một dạng bệnh tự miễn có tên alopecia universalis ập đến và trong ít lâu lấy đi toàn bộ tóc, lông mày lẫn lông mi của ông. Gương mặt trơ ra ấy, với đôi mắt mở to như xoáy vào người đối diện, trở thành thứ vũ khí lợi hại của Collina. Ông khuất phục được những cái đầu nóng khét tiếng của làng bóng đá bằng ánh nhìn, thay vì bằng tiếng quát tháo hay một tấm thẻ vung lên. Đứng trước ánh mắt ấy, cầu thủ hiểu rằng đôi co thêm cũng vô ích.

Hình minh hoạ bằng AI.

Kiểu uy quyền ấy gợi nhớ hình ảnh người cầm cân nảy mực mà văn hóa Việt vẫn trọng: cái uy đến từ sự đàng hoàng, chững chạc, chứ đâu cần lớn tiếng. Nó trái ngược hẳn với cảnh trọng tài bị cả nhóm cầu thủ vây quanh phản ứng mà ta vẫn thấy ở nhiều sân cỏ.

Công tâm là kết quả của lao động

Đằng sau sự công bằng ấy là một khối lượng chuẩn bị đến mức cực đoan. Trong cuốn tự truyện The Rules of the Game (nguyên bản tiếng Ý Le mie regole del gioco, xuất bản năm 2003), Collina kể rằng trước mỗi trận lớn, ông xem đi xem lại băng hình của cả hai đội, học chân thuận và thói quen đi bóng của từng cầu thủ, để ý xem ai có xu hướng ngã trong vòng cấm, đọc kỹ sơ đồ chiến thuật của hai huấn luyện viên. Ông làm tất cả những việc đó để đoán trước quả bóng sẽ được chuyền tới đâu và chọn sẵn cho mình vị trí đứng tốt nhất mà không cản trở nhịp độ trận đấu.

Triết lý của ông có thể gói trong một ý: trọng tài giỏi là người biết bóng sẽ đi về đâu tiếp theo, chứ chưa hẳn là người chạy nhanh nhất trên sân. Nhờ luôn đi trước trận đấu một bước, ông thường có góc nhìn rõ ràng nhất vào đúng khoảnh khắc tình huống nhạy cảm xảy ra. 

Hình minh hoạ bằng AI.

Bài học ấy vượt ra ngoài đường biên sân cỏ: một sự công bằng khiến người ta tin tưởng thường là sản phẩm của người chịu khó chuẩn bị bài tập về nhà, dù đó là giáo viên chấm bài hay bất kỳ ai được giao việc phân xử.

Khoảnh khắc con người

Điều khiến Collina được nhớ mãi có lẽ là một hành động tử tế, hơn là một quyết định chính xác. Trở lại đêm huyền diệu của năm 1999: Teddy Sheringham gỡ hòa ở phút bù giờ đầu tiên, rồi Ole Gunnar Solskjær ấn định chiến thắng chỉ ít giây sau đó, tất cả dồn vào ba phút cuối cùng đến nghẹt thở. Các cầu thủ Bayern sụp đổ, tưởng như không còn sức đứng dậy để chơi nốt vài chục giây ít ỏi.

fdf

Chính trong khoảnh khắc đó, Collina đi tới, kéo tay các cầu thủ Bayern dậy. Sau này, ông vẫn gọi trận cầu ở Barcelona là một trong những trải nghiệm đáng nhớ nhất trong sự nghiệp cầm còi của mình, và điều ám ảnh ông là sự tương phản tàn nhẫn giữa niềm vui vỡ òa và nỗi đau tột cùng diễn ra ngay trước mắt, chỉ cách nhau vài giây đồng hồ.

Sự nể trọng đến từ hai phía

Trong một thế giới luôn cãi vã về trọng tài, Collina tạo ra được thứ gần như hiếm khi tồn tại: sự đồng thuận của cả người thắng lẫn kẻ thua. Có một chi tiết nói lên nhiều điều. Sau trận Anh thắng Argentina 1-0 tại vòng bảng World Cup 2002 ở Sapporo, nơi Beckham ghi bàn duy nhất trên chấm phạt đền, chính Beckham chủ động đến xin đổi áo với Collina, chuyện thường chỉ diễn ra giữa các cầu thủ với nhau. Trong cuốn tự truyện của mình, Collina viết rằng nếu có ai hỏi cầu thủ ông yêu thích là ai, ông sẽ trả lời đó là Beckham.

Hình minh hoạ bằng AI.

Sự nể trọng ấy đến ngay cả từ những người từng nếm trải cảm giác bất lợi khi ông cầm còi, và thủ quân người Đức, Oliver Kahn, là một ví dụ. Thủ thành người Đức từng thua Collina trong trận chung kết 1999 và trong trận Đức để Anh vùi dập 5-1 hồi tháng 9 năm 2001.

Trước thềm chung kết World Cup 2002 giữa Brazil và Đức, nơi Collina được chọn bắt chính, Kahn nói với tờ Irish Times: "Collina là một trọng tài đẳng cấp thế giới, điều đó khỏi phải bàn cãi, nhưng ông ấy đâu có mang lại may mắn, phải không?" Câu nói pha chút cám cảnh ấy, đến từ một trong những thủ môn cứng đầu bậc nhất thế giới, tự nó đã là một sự thừa nhận. Và trong trận chung kết World Cup lịch sử ấy, Kahn đã nếm trái đắng.

Vì sao thời VAR, người ta vẫn gọi tên ông

Sau khi giải nghệ, Collina được UEFA và FIFA săn đón. Ông giữ chức trưởng ban trọng tài UEFA từ năm 2010 đến 2018, rồi trở thành Chủ tịch Ủy ban Trọng tài FIFA từ năm 2017. Thậm chí, ông là người thúc đẩy việc áp dụng công nghệ VAR tại World Cup 2018 và tỏ ra hài lòng với màn trình diễn của công nghệ tại giải bóng đá danh giá nhất hành tinh. 

Câu chuyện tồn tại một nghịch lý thú vị: người từng là biểu tượng cho phán quyết bằng con người lại đứng sau công nghệ được sinh ra để bớt đi phần phán quyết của con người.

Collina trên khán đài trong trận chung kết giữa Nhật Bản và Qatar trong khuôn khổ AFC Asian Cup - Ảnh: MojNews/Cấp quyền theo CC BY 4.0.

Nghịch lý ấy hé lộ điều Collina thấu hiểu hơn ai hết. Công nghệ có thể làm bóng đá chính xác hơn, song sự chính xác chưa tự động biến thành lòng tin. Mỗi lần một pha VAR gây tranh cãi, người hâm mộ túc cầu lớn lên cùng hình ảnh của một người đàn ông công tâm lại nhắc tên Collina như một chuẩn mực đã mất. Ông đại diện cho thứ mà một cỗ máy khó lòng cấp được: sự tín nhiệm.

***

Collina được nhớ đến ngay cả khi ông là người thổi còi khép lại giấc mơ của một đội bóng, bởi ngay sau tiếng còi ấy, ông vẫn cúi xuống nâng người ta dậy. Trong thời đại mà ta giao dần việc phân xử cho máy móc và những đường kẻ việt vị bán tự động, di sản của ông đọng lại như một lời nhắc điềm đạm. Cái máy có thể nói cho ta biết bóng đã qua vạch vôi hay chưa. Nhưng phải là một con người mới biết cúi xuống, nắm tay kẻ vừa thua cuộc, và động viên họ bước tiếp.