Câu chuyện bắt đầu như bao bữa tiệc sum họp bình thường khác. Một gia đình tám người ở Hà Nguyên, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc, quây quần bên mâm cơm đầy đủ, trong đó có món cá nước ngọt sống - một thứ đặc sản quen thuộc của vùng đất này. Chẳng ai ngờ rằng đó lại là khởi đầu của một chuỗi ngày dài ốm đau, lo lắng và chạy chữa khắp nơi.

Vài tuần sau bữa ăn đó, các thành viên trong gia đình lần lượt xuất hiện những triệu chứng khó chịu: sốt tái đi tái lại, đau bụng âm ỉ, buồn nôn và ăn không vào. Họ đi khám, chuyển viện, rồi lại chuyển viện, nhưng không ai tìm ra được nguyên nhân. Mãi đến khi cả gia đình tìm đến Khoa Bệnh Nhiễm của Bệnh viện số 2 trực thuộc Đại học Y khoa Quảng Châu (Trung Quốc), sự thật mới được hé lộ.

Kết quả xét nghiệm cho thấy sáu trong tám người nhiễm sán lá gan - hay còn gọi là Clonorchis sinensis, một loại ký sinh trùng nguy hiểm chuyên tấn công hệ thống gan mật. Điều đáng lo ngại hơn: ba người trong số đó hoàn toàn không có triệu chứng gì, trông bề ngoài vẫn khỏe mạnh bình thường nhưng mẫu phân của họ vẫn phát hiện trứng sán. Ký sinh trùng đã âm thầm xâm chiếm cơ thể họ mà không hề báo trước.

Sán lá gan là gì và tại sao cá nước ngọt lại nguy hiểm đến vậy?

Để hiểu tại sao một bữa ăn lại có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng đến thế, cần biết vòng đời của loài ký sinh trùng này hoạt động như thế nào.

Sán lá gan sử dụng cá nước ngọt làm vật chủ trung gian thứ hai trong vòng đời của chúng. Ấu trùng của sán tồn tại dưới dạng nang (gọi là nang ấu trùng hay metacercaria) bám sâu vào thịt cá. Chúng không có màu sắc đặc trưng, không có mùi lạ, không làm thay đổi kết cấu hay vị của cá - hoàn toàn vô hình trước mắt người tiêu dùng.

Khi một người ăn cá sống hoặc chưa chín kỹ có chứa nang ấu trùng, những nang này sẽ theo đường tiêu hóa đi vào cơ thể. Sau khoảng một tháng, chúng phát triển thành sán trưởng thành và chọn ống mật trong gan làm nơi cư trú lâu dài. Từ đây, sán bắt đầu gây hại một cách chậm chạp nhưng bền bỉ và điều đáng sợ nhất là chúng có thể sống trong cơ thể người từ 20 đến 30 năm nếu không được phát hiện và điều trị.

Bác sĩ La Nhuận Tề, Trưởng khoa Bệnh Nhiễm của bệnh viện tiếp nhận gia đình trên, cho biết thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ vài tuần đến một hai tháng. Đó là lý do vì sao phần lớn bệnh nhân không thể kết nối được giữa triệu chứng hiện tại và "bữa ăn" từ cả tháng trước. Khi họ bắt đầu đi khám, ký sinh trùng đã ổn định chỗ ở bên trong cơ thể từ lâu.

Nhiễm sán lá gan diễn tiến như thế nào: Từ không triệu chứng đến ung thư?

Một trong những điểm nguy hiểm nhất của nhiễm sán lá gan là bệnh tiến triển rất âm thầm, dễ bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với nhiều bệnh khác.

Mù tạt, giấm, rượu trắng: Những lầm tưởng nguy hiểm

Trong cộng đồng những người yêu thích món ăn sống, từ lâu đã lưu truyền nhiều "bí quyết" được cho là có thể giảm thiểu nguy cơ nhiễm ký sinh trùng: chấm nhiều mù tạt, chan giấm, uống rượu trắng trước hoặc sau khi ăn, thêm tỏi, nước tương... Những quan niệm này không chỉ sai, mà còn nguy hiểm vì tạo ra cảm giác an toàn giả tạo.

Bác sĩ La Nhuận Tề khẳng định dứt khoát: không có loại gia vị hay đồ uống nào có khả năng tiêu diệt nang ấu trùng sán lá gan đang bám trong thịt cá. Mù tạt dù cay đến mức chảy nước mắt, giấm dù chua đến mức rát họng, rượu trắng dù nồng đến mấy, tất cả đều không thể thấm sâu vào từng thớ thịt cá trong thời gian ngắn của một bữa ăn để tiêu diệt ký sinh trùng ẩn náu bên trong.

Thực tế, đây là một phản ứng hóa học đơn giản: nang ấu trùng được bảo vệ bởi lớp vỏ cứng, có khả năng chịu đựng nhiều tác nhân hóa học thông thường. Chỉ có nhiệt độ cao mới đủ sức phá vỡ lớp bảo vệ này.

Đông lạnh có diệt được ký sinh trùng không?

Đây là câu hỏi thường gặp, và câu trả lời cần được hiểu đúng. Đông lạnh ở nhiệt độ đủ thấp và đủ lâu có thể tiêu diệt ký sinh trùng. Đây là lý do vì sao cá dùng làm sashimi tại các nhà hàng đạt chuẩn thường được cấp đông ở âm 20°C trong ít nhất 7 ngày, hoặc âm 35°C trong 15 giờ trước khi phục vụ.

Tuy nhiên, giáo sư Hà Bá Lương nhắc nhở một điều quan trọng mà nhiều người bỏ qua: "Đông lạnh chỉ diệt được ký sinh trùng, không diệt được vi khuẩn." Vi khuẩn có thể tồn tại ở nhiệt độ âm 80°C sau nhiều năm cấp đông. Điều đó có nghĩa là ngay cả cá đã được xử lý đông lạnh đúng cách để diệt ký sinh trùng vẫn có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn nếu quy trình bảo quản và chế biến không đảm bảo vệ sinh.

Gỏi cá nước ngọt kiểu Thuận Đức, sashimi cá hồi, hải sản sống... những món ăn này từ lâu đã trở thành một phần của văn hóa ẩm thực trong cộng đồng người Việt, người Hoa và nhiều dân tộc châu Á khác. Sức hấp dẫn của chúng nằm ở sự tươi ngon, mềm mại và hương vị tinh tế mà chế biến qua lửa không thể tái tạo hoàn toàn.

Nhưng câu chuyện của gia đình tám người ở Quảng Đông nhắc nhở chúng ta về một sự thật đơn giản: ký sinh trùng không phân biệt người sang kẻ hèn, không quan tâm đến giá tiền của món ăn hay danh tiếng của nhà hàng. Chúng nhỏ đến mức vô hình, nhưng hậu quả chúng để lại có thể kéo dài cả đời.