Những ngày qua, khi dự án điện ảnh Hoàng hậu cuối cùng công bố Tăng Thanh Hà đảm nhận vai Nam Phương Hoàng hậu, mạng xã hội nhanh chóng chia thành nhiều luồng ý kiến. Người bàn về ngoại hình, người so sánh thần thái, người lại tranh luận liệu hình tượng vị hoàng hậu cuối cùng của triều Nguyễn sẽ được tái hiện ra sao trên màn ảnh.

Nhưng giữa những cuộc tranh luận ấy, một cái tên bất ngờ xuất hiện dày đặc trong phần bình luận: Trần Yến Chi.

Nhiều khán giả chia sẻ lại những trích đoạn của Ngọn nến hoàng cung (2004), cho rằng đây vẫn là phiên bản Nam Phương Hoàng hậu để lại nhiều dư âm nhất. Có người nhớ ánh mắt trầm tĩnh của nhân vật, có người nhắc đến phong thái đài các, cũng có người bình luận ngắn gọn: "Đến giờ vẫn chưa ai vượt qua được cô Yến Chi".

Điều thú vị là sau hơn 20 năm, vai diễn ấy vẫn đủ sức kéo khán giả quay trở lại với một bộ phim truyền hình lịch sử. Và cũng từ những cuộc trò chuyện ấy, nhiều người trẻ mới biết người từng hóa thân thành Nam Phương Hoàng hậu không lựa chọn đi tiếp con đường của một ngôi sao giải trí, mà dành phần lớn sự nghiệp để đứng trên giảng đường, nghiên cứu và đào tạo nghệ thuật.

Từ những hoài nghi ban đầu đến hình tượng Nam Phương Hoàng hậu khó quên

Nhìn lại hôm nay, câu chuyện Trần Yến Chi đến với Ngọn nến hoàng cung có nhiều điểm tương đồng với những tranh luận mà Tăng Thanh Hà đang đối diện.

Khi đạo diễn Nguyễn Quốc Hưng công bố dàn diễn viên năm 2004, không ít khán giả từng băn khoăn liệu một diễn viên gốc Bắc có thể tái hiện được thần thái của Nam Phương Hoàng hậu - người phụ nữ nổi tiếng bởi vẻ đẹp, trí tuệ và phong thái quý phái của triều Nguyễn.

Những hoài nghi ấy chỉ thực sự lắng xuống khi bộ phim lên sóng.

Thời điểm nhận vai, Trần Yến Chi không ở giai đoạn toàn tâm toàn ý cho phim ảnh. Bà vừa giảng dạy, vừa theo học chương trình Thạc sĩ Nghệ thuật học. Lịch học, lịch nghiên cứu và lịch quay nhiều thời điểm đan xen, buộc nữ diễn viên phải liên tục cân bằng giữa giảng đường và đoàn phim.

Chính vì vậy, thay vì chỉ tìm kiếm sự tương đồng về ngoại hình, bà dành nhiều thời gian đọc tư liệu lịch sử, quan sát những hình ảnh còn lưu lại về Nam Phương Hoàng hậu để hiểu thần thái, phong cách ứng xử và đời sống tinh thần của nhân vật.

Với Trần Yến Chi, điều quan trọng không phải là khoác lên mình bộ long bào hay đội chiếc mấn phượng, mà là làm sao để người xem tin vào hình ảnh của một bậc mẫu nghi giữa giai đoạn nhiều biến động nhất của triều Nguyễn.

Sau này nhìn lại, điều khán giả nhớ nhất về Nam Phương Hoàng hậu của Trần Yến Chi không nằm ở những đại cảnh hay những bộ trang phục cầu kỳ.

Đó là những khoảnh khắc nhân vật gần như không cần nói nhiều: Ánh mắt lặng đi trước biến chuyển của hoàng triều, dáng ngồi luôn giữ sự ngay ngắn giữa triều đình hay vẻ bình thản trong những thời khắc nhiều biến cố.

Sự tiết chế trong diễn xuất khiến nhân vật không tạo cảm giác bi lụy, mà gợi lên hình ảnh một người phụ nữ luôn giữ phẩm giá và sự điềm tĩnh ngay cả khi đứng giữa những đổi thay của lịch sử. Nhiều khán giả sau này cho rằng điều họ nhớ không phải một câu thoại cụ thể, mà là cảm giác về một Nam Phương Hoàng hậu vừa đài các, vừa mang nỗi cô đơn rất thật của người phụ nữ.

Có lẽ vì vậy, mỗi khi màn ảnh Việt chuẩn bị kể lại câu chuyện về vị hoàng hậu cuối cùng của triều Nguyễn, cái tên Trần Yến Chi lại được nhắc đến như một cột mốc để công chúng đối chiếu.

Không để sự nghiệp dừng lại ở một vai diễn

Nếu Ngọn nến hoàng cung đưa Trần Yến Chi đến gần công chúng thì những năm tháng sau đó lại cho thấy một lựa chọn rất khác của nữ nghệ sĩ.

Sinh năm 1967 tại Hà Nội trong gia đình có truyền thống học thuật và nghệ thuật, bà từng đỗ Đại học Bách khoa trước khi quyết định chuyển hướng sang Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Đây là khóa học quy tụ nhiều gương mặt sau này trở thành tên tuổi của sân khấu, điện ảnh Việt như Phạm Cường, Chiều Xuân, Tú Oanh hay đạo diễn Bùi Thạc Chuyên.

Ngay từ thời sinh viên, Trần Yến Chi đã gây ấn tượng bởi vẻ đẹp nền nã, đậm chất Á Đông. Năm 1988, bà giành giải Người đẹp Thanh lịch tại cuộc thi Hoa hậu Báo Tiền Phong. Trên màn ảnh, bà ghi dấu với các phim Hoàng hôn nhiệt đới, Giông tố, Mảnh đất tình đời, Dòng sông huynh đệ, Đêm ước nguyện, Hai nửa yêu thương... trước khi có vai diễn để đời trong Ngọn nến hoàng cung.

Sau thành công của bộ phim, thay vì mở rộng hoạt động diễn xuất, Trần Yến Chi tiếp tục con đường đã lựa chọn từ rất sớm: Giảng dạy và nghiên cứu nghệ thuật. Bà công tác tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM, đồng thời hoàn thành chương trình Thạc sĩ, Tiến sĩ Nghệ thuật học và được phong học hàm Phó Giáo sư.

Đến nay, Trần Yến Chi là một trong số ít nữ nghệ sĩ vừa có dấu ấn trên màn ảnh, vừa đạt học hàm Phó Giáo sư và học vị Tiến sĩ trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn.

Không chỉ đứng lớp, bà còn tham gia nghiên cứu, quản lý đào tạo và dàn dựng sân khấu. Năm 2017, bà là Tổng đạo diễn vở Tình nghệ sĩ của Nhà hát Thế Giới Trẻ. Năm 2023, bà được trao Giải Mai Vàng Tri ân nhằm ghi nhận những đóng góp lâu dài cho sân khấu, điện ảnh và công tác đào tạo.

Điều khiến Trần Yến Chi khác với nhiều nghệ sĩ cùng thế hệ không nằm ở số lượng vai diễn, mà ở cách bà lựa chọn kéo dài đời sống nghề nghiệp. Công chúng gặp bà nhiều hơn trong những hoạt động chuyên môn, hội thảo hay lễ tốt nghiệp của sinh viên sân khấu, thay vì những sự kiện giải trí.

Ở tuổi gần 60, nữ nghệ sĩ vẫn giữ phong thái nền nã, đằm thắm của người làm nghề nhiều trải nghiệm. Hình ảnh ấy gợi nhớ một thế hệ nghệ sĩ xem diễn xuất là nghề để theo đuổi suốt đời, nơi giá trị của người nghệ sĩ được đo bằng những vai diễn được chuẩn bị chỉn chu và sự bền bỉ với chuyên môn hơn là độ phủ sóng trước công chúng.

Có lẽ vì thế, hơn hai thập kỷ sau Ngọn nến hoàng cung, mỗi lần Nam Phương Hoàng hậu trở lại màn ảnh, công chúng vẫn nhắc đến Trần Yến Chi như một dấu mốc khó quên. Một vai diễn có thể đưa người nghệ sĩ đến gần công chúng, nhưng chính những năm tháng sau đó mới trả lời câu hỏi họ sẽ được khán giả nhớ đến vì điều gì. Và sự nhớ lại của nhiều thế hệ khán giả cho thấy, Nam Phương Hoàng hậu của Trần Yến Chi chưa bao giờ chỉ là một vai diễn trong quá khứ.