Nhiều phụ huynh vẫn tin rằng chỉ cần con thông minh, đầu óc nhanh nhạy là đủ. Trên thực tế, rất nhiều cha mẹ đang tập trung vào điểm số, vào kết quả kiểm tra IQ, nhưng lại bỏ quên một năng lực cốt lõi nằm ở tầng sâu hơn: khả năng tự điều chỉnh cảm xúc và hành vi. Không ít người than phiền rằng con mình rất lanh lợi, dạy cái hiểu ngay nhưng không chịu ngồi yên, bài tập kéo dài đến khuya; hoặc hễ không vừa ý là bùng nổ cảm xúc, nói lý thế nào cũng không tác dụng. Những điều đó đều liên quan trực tiếp tới tự kiểm soát, chứ không phải IQ.

Ảnh minh hoạ

Có thể nói thẳng: nếu thiếu tự kiểm soát, IQ cao đôi khi chỉ là “lâu đài trên mây”.

Một thí nghiệm nổi tiếng thường được nhắc tới khi nói về chủ đề này là “thí nghiệm kẹo dẻo”. Giáo sư Walter Mischel (Đại học Stanford) đưa cho trẻ bốn tuổi một viên kẹo dẻo và nói rằng nếu chờ được đến khi thầy quay lại mà không ăn thì sẽ được thêm một viên. Một số trẻ ăn ngay lập tức, một số cố gắng chờ bằng cách hát, quay mặt đi, tự đánh lạc hướng bản thân. Sự khác biệt ở đây chính là khả năng trì hoãn thỏa mãn.

Điều quan trọng nằm ở nghiên cứu theo dõi về sau.

Trong nhiều thập niên, nhóm nghiên cứu tiếp tục khảo sát các em nhỏ từng tham gia. Kết quả cho thấy, những trẻ có thể chờ đợi lâu hơn khi còn nhỏ thường có thành tích học tập tốt hơn, biết kiểm soát cảm xúc hơn, đối phó áp lực tốt hơn ở tuổi thiếu niên và trưởng thành. Họ cũng có xu hướng có sức khỏe tinh thần và thể chất tốt hơn. Đằng sau tất cả chính là sự phát triển của chức năng điều hành của não bộ: khả năng lập kế hoạch, kiểm soát xung động, điều chỉnh hành vi.

Nếu ví bộ não như một sân bay, IQ là sức mạnh và tốc độ của máy bay, còn tự kiểm soát là đài kiểm soát không lưu, quyết định máy bay nào cất cánh, máy bay nào phải chờ, và làm thế nào để không va chạm. Máy bay tốt đến đâu mà không có hệ thống điều phối thì vẫn hỗn loạn.

Trong đời sống thực tế, chúng ta dễ nhận ra một hiện tượng: nhiều trẻ nhỏ được khen thông minh, học rất nhanh, nhưng càng lên cao lại tụt dốc. Nguyên nhân thường không phải vì trẻ “hết thông minh”, mà vì yêu cầu học tập và cuộc sống càng ngày càng đòi hỏi sự bền bỉ, tự kỷ luật, khả năng chịu áp lực, những điều chỉ tự kiểm soát mới có thể đảm bảo. Trẻ thiếu tự kiểm soát có thể giải được bài nhưng không đủ kiên nhẫn để ngồi lại; biết cần học bài nhưng vẫn bị điện thoại và trò chơi cuốn đi; gặp khó khăn liền buông xuôi hoặc bùng nổ cảm xúc.

Vì thế mới nói: IQ có thể quyết định ngưỡng thấp nhất, nhưng tự kiểm soát lại quyết định trần cao nhất mà một người có thể chạm tới.

Tin vui là tự kiểm soát không phải thứ cố định bẩm sinh. Tâm lý học chỉ ra rằng nó giống như một nhóm cơ, có thể được rèn luyện và tăng cường theo thời gian. Nhờ tính dẻo của hệ thần kinh, não bộ hoàn toàn có thể học cách phản ứng theo cách mới nếu trẻ được hướng dẫn đúng.

Một số cách đơn giản có thể áp dụng ngay trong gia đình bao gồm: tập cho trẻ chờ đợi trong những khoảng thời gian ngắn, tăng dần theo độ tuổi; cho trẻ tham gia các trò chơi có quy tắc, phải chờ đến lượt, phải dừng đi đúng tín hiệu; giúp trẻ trải nghiệm lợi ích rõ ràng của phần thưởng trì hoãn, chẳng hạn chờ thêm một chút sẽ được lợi nhiều hơn. Những trải nghiệm nhỏ này từng bước “rèn cơ bắp” tự kiểm soát của trẻ.

Nuôi dạy con không phải cuộc đua nước rút mà là một hành trình đường dài. IQ có thể giúp trẻ khởi đầu nhanh hơn, nhưng chỉ tự kiểm soát mới giúp trẻ đi bền, vượt qua giai đoạn nhàm chán, áp lực và vô số cám dỗ trong cuộc sống hiện đại.

Từ hôm nay, thay vì chỉ hỏi con đạt bao nhiêu điểm, hãy để ý hơn đến cách con phản ứng trước khó khăn, con có biết chờ đợi, biết kiềm chế, biết tiếp tục khi không vừa ý hay không. Đó mới là những năng lực âm thầm nhưng quyết định cách con trưởng thành trong tương lai.