Theo một nghiên cứu của Đại học Harvard, những đứa trẻ thường xuyên bị chỉ trích hoặc chỉnh sửa quá mức có thể chịu tác động tiêu cực đến sự phát triển não bộ. Gia đình càng cố gắng uốn nắn con cái thì chỉ số IQ của trẻ càng giảm sút đáng kể.

Các nhà khoa học đã phân tích hình ảnh não của hàng nghìn trẻ em và nhận thấy, ở những trẻ thường xuyên chịu áp lực, vùng vỏ não trước trán, nơi kiểm soát cảm xúc và khả năng tư duy có xu hướng mỏng hơn. Nguyên nhân đến từ việc hormone căng thẳng liên tục gia tăng, khiến “bộ chỉ huy” của não bộ bị quá tải. Hệ quả là trẻ dễ mất tập trung, giảm khả năng tự tin và chủ động trong suy nghĩ.

Trên thực tế, không ít phụ huynh chia sẻ cảm giác bất lực khi con mình “không tập trung”, “thiếu tự giác”. Nhưng nhiều chuyên gia cho rằng, vấn đề đôi khi không nằm ở đứa trẻ, mà ở cách người lớn tương tác với con mỗi ngày.

Ảnh minh hoạ

Có những bậc cha mẹ luôn tin rằng mình đang làm điều tốt nhất cho con, nhưng lại vô tình biến mọi hành động thành một bài kiểm tra đúng sai. Một đứa trẻ viết bài tập, chưa kịp hoàn thành đã bị nhắc lỗi. Một bức tranh chưa kịp hoàn thiện đã bị chỉnh sửa từng chi tiết. Lâu dần, trẻ hình thành tâm lý “phải làm đúng ngay từ đầu” và nỗi sợ sai bắt đầu lớn dần.

Một trường hợp được chia sẻ: một đứa trẻ thường xuyên viết đi viết lại bài tập chỉ vì mẹ luôn tìm ra lỗi sai. Cho đến khi người mẹ nhận ra, không phải con kém, mà là vì bản thân mình luôn có thói quen soi xét từng chi tiết nhỏ. Đứa trẻ, theo thời gian, đã ghi nhớ rằng “mình luôn làm chưa đủ tốt”.

Trong khi đó, quá trình phát triển tự nhiên của trẻ lại không vận hành theo cách hoàn hảo như vậy. Một đứa trẻ 2 tuổi có thể gọi con chó là “gâu gâu”, nhưng đến 3 tuổi sẽ tự điều chỉnh thành “con chó”. Trẻ học hỏi thông qua thử sai, thông qua trải nghiệm. Nhưng khi người lớn liên tục ngắt lời, sửa lỗi ngay lập tức, dòng suy nghĩ của trẻ cũng bị gián đoạn.

Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng sáng tạo, mà còn khiến trẻ dần phụ thuộc vào sự xác nhận từ người lớn. Một đứa trẻ từng hào hứng xếp hình, sau vài lần bị góp ý, có thể bắt đầu hỏi lại: “Con làm vậy đúng chưa?”. Sự tự tin ban đầu nhường chỗ cho sự dè dặt.

Lùi lại 1 bước

Các chuyên gia giáo dục cho rằng, thay vì phản xạ sửa sai ngay lập tức, cha mẹ có thể thử “lùi lại một bước”. Khi trẻ làm đổ sữa, việc lau dọn có thể mất vài phút, nhưng đó là cơ hội để trẻ học cách chịu trách nhiệm. Khi trẻ làm sai bài toán, thay vì đưa ra đáp án, một câu hỏi nhẹ nhàng như “Con thấy chỗ nào thú vị khi làm bài này?” có thể giúp trẻ tự suy nghĩ lại.

Giáo dục không phải là quá trình loại bỏ sai lầm mà là hành trình giúp trẻ hiểu rằng sai lầm là một phần tự nhiên của việc học. Khi trẻ không còn sợ sai, các em mới dám thử, dám nghĩ và dám sáng tạo.

Tất nhiên, điều này không có nghĩa là cha mẹ bỏ mặc hoặc không hướng dẫn. Vấn đề nằm ở cách thức. Một lời góp ý đúng thời điểm, đúng cách có thể giúp trẻ tiến bộ. Nhưng nếu lời góp ý xuất hiện quá dày đặc, nó có thể trở thành áp lực.

Nuôi dạy con chưa bao giờ là điều dễ dàng, đặc biệt trong bối cảnh nhiều phụ huynh mang theo kỳ vọng lớn về sự “chỉn chu” và “hoàn hảo”. Tuy nhiên, đôi khi, điều trẻ cần không phải là một người lớn luôn chỉ ra cái sai, mà là một người sẵn sàng quan sát, ghi nhận và tin tưởng vào quá trình trưởng thành tự nhiên của con.

Bởi lẽ, những đứa trẻ luôn bị nhắc “con sai rồi” có thể lớn lên với một “chiếc chuông cảnh báo” trong tâm trí, luôn sợ mình làm chưa đủ tốt. Ngược lại, những đứa trẻ được trao cơ hội thử và sai sẽ dần hình thành sự tự tin, nền tảng quan trọng để trưởng thành.

Có lẽ, trong hành trình làm cha mẹ, đôi khi chỉ cần bớt đi một lời “chưa đúng” và thêm vào một ánh nhìn ghi nhận, một câu hỏi gợi mở. Biết đâu, chính sự thay đổi nhỏ ấy lại là điều giúp một đứa trẻ âm thầm lớn lên, vững vàng hơn mỗi ngày.