Một nghịch lý trong tâm lý học chỉ ra rằng, không phải những đứa trẻ được cưng chiều nhất, mà chính những đứa trẻ từng chịu thiệt thòi hoặc bị cha mẹ khắt khe lại thường là người ở bên cạnh phụng dưỡng cha mẹ lúc tuổi già.

Dựa trên Thuyết trao đổi xã hội (Social Exchange Theory), các nhà tâm lý học nhận thấy sự hiếu thảo thường vận hành theo cơ chế "có đi có lại". Tuy nhiên, một nghiên cứu từ Đại học Bang Pennsylvania (Mỹ) đã chỉ ra một khía cạnh gây tranh cãi, đó là cảm giác "tội lỗi" và "nợ nần" đóng vai trò cực lớn trong việc thôi thúc con cái báo hiếu. Những đứa trẻ lớn lên trong sự nuông chiều vô điều kiện thường coi việc được chăm sóc là hiển nhiên, dẫn đến việc họ không cảm thấy cần phải đền đáp khi trưởng thành.

Ngược lại, những đứa con từng bị cha mẹ bỏ bê hoặc khắt khe đôi khi lại nỗ lực báo hiếu nhiều hơn như một cách để tìm kiếm sự công nhận mà họ chưa từng có được khi còn nhỏ. Họ hy vọng thông qua việc chăm sóc cha mẹ lúc cuối đời, mối quan hệ vốn dĩ rạn nứt sẽ được hàn gắn. Đây là một nỗ lực tâm lý nhằm giải tỏa cảm giác tội lỗi thường trực trong lòng, dù đôi khi chính họ mới là người bị tổn thương trong quá khứ.

Ảnh minh họa: Mother/Nippon Television

Sự khác biệt giữa hiếu thảo vì yêu thương và hiếu thảo vì trách nhiệm

Các nhà nghiên cứu tại Đại học Hong Kong (Trung Quốc), nơi văn hóa đạo hiếu rất được coi trọng, đã phân chia lòng hiếu thảo thành hai loại: hiếu thảo vì tình cảm thực sự và hiếu thảo vì áp lực xã hội. 

Nghiên cứu cho thấy những đứa trẻ có kết nối cảm xúc sâu sắc với cha mẹ từ nhỏ sẽ báo hiếu vì chúng tìm thấy niềm vui trong việc chăm sóc. Sự báo hiếu này đến từ sự tự nguyện và thấu hiểu, giúp mối quan hệ giữa hai thế hệ trở nên ấm áp và bền chặt hơn.

Trong khi đó, những đứa con bị coi là "bất hiếu" thường là những người đã trải qua sự đứt gãy kết nối cảm xúc nghiêm trọng trong quá khứ. Khi cha mẹ về già, họ vẫn thực hiện nghĩa vụ chu cấp tài chính nhưng lại lạnh nhạt về mặt tinh thần. Điều này chứng minh rằng, sự hiếu thảo không thể bị cưỡng cầu bằng giáo điều hay sự ép buộc, mà nó phải được nuôi dưỡng từ những cái ôm, sự quan tâm và thấu hiểu từ khi con còn là một đứa trẻ.

Thiết lập ranh giới để nuôi dưỡng lòng biết ơn thực thụ

Một nghiên cứu khác liên quan đến Lý thuyết gắn kết (Attachment Theory) cảnh báo rằng, những cha mẹ làm thay con mọi việc đang vô tình tạo ra những đứa con "bất hiếu" trong tương lai. Khi cha mẹ không cho con cơ hội được chăm sóc lại mình, dù là những việc nhỏ nhất như rót một ly nước hay hỏi thăm sức khỏe, đứa trẻ sẽ không hình thành được "tế bào" biết quan tâm người khác. Chúng lớn lên với tư duy mình là trung tâm của vũ trụ và mọi người phải có nghĩa vụ phục vụ mình.

Khi bước vào giai đoạn trưởng thành, đứng trước gánh nặng phải chăm sóc cha mẹ già yếu, những đứa trẻ này thường cảm thấy bị làm phiền và có xu hướng trốn tránh trách nhiệm. Sự vô tâm này không hẳn đến từ bản chất ác độc, mà đến từ việc chúng không có kỹ năng và tâm thế để chăm sóc người khác. Việc cha mẹ bao bọc quá kỹ đã vô tình tước đi khả năng thấu cảm và trách nhiệm cần có ở một người trưởng thành.

Ảnh minh họa: KidsStock/Getty Images

Để tránh kịch bản cha mẹ già bị con cái quay lưng, các nhà tâm lý học khuyên rằng sự hiếu thảo nên được thực hành như một thói quen hằng ngày thay vì một bài học lý thuyết suông. Cha mẹ nên tạo điều kiện để con được thể hiện sự chăm sóc ngay từ khi còn nhỏ, từ việc cùng chuẩn bị bữa cơm đến việc học cách lắng nghe những mệt mỏi của người lớn. Điều này giúp trẻ nhận ra rằng cha mẹ cũng là những con người bình thường với những nhu cầu và cảm xúc riêng.

Quan trọng nhất là cha mẹ cần thiết lập một ranh giới lành mạnh: yêu thương con nhưng cũng yêu cầu sự tôn trọng và sẻ chia ngược lại. Chính việc nhìn thấy cha mẹ có những nhu cầu riêng cần được đáp ứng sẽ giúp đứa trẻ học được cách trân trọng và biết ơn. Sự hiếu thảo bền vững nhất không đến từ sự hy sinh quên mình của cha mẹ, mà đến từ một môi trường giáo dục nơi sự quan tâm luôn được trao đi và nhận lại một cách công bằng.