Trong tuần lễ Ngày của Cha năm nay, mạng xã hội Việt Nam lại râm ran chia sẻ những câu chuyện về các ông bố giàu có và cách họ nuôi dạy con cái. Giữa rất nhiều cái tên, có một người vẫn được nhắc đến như tượng đài: ông Jonathan Hạnh Nguyễn, "vua hàng hiệu" Việt Nam, Chủ tịch tập đoàn Liên Thái Bình Dương (IPP). Sinh năm 1951 tại Nha Trang, sang Philippines năm 23 tuổi rồi du học Mỹ và làm thanh tra tài chính cho hãng Boeing, ông bắt đầu hành trình lập nghiệp đúng nghĩa từ tay trắng. Trong một lần chia sẻ hiếm hoi, ông từng nói: "Mọi người lập nghiệp còn có các công ty, các mạnh thường quân giúp đỡ, nhưng bản thân tôi lập nghiệp từ tay trắng và hiện nay tài sản là hơn 500 triệu USD. Quá trình này rất là gay gắt".

Một người đàn ông gây dựng được khối tài sản ấy từ con số không có thể có rất nhiều lựa chọn về cách nuôi con. Lựa chọn dễ nhất, và cũng phổ biến nhất ở giới siêu giàu Á Đông, là trao hết cho con từ vạch đích: nhà ở nước ngoài, du học từ nhỏ, xe sang khi đủ tuổi, vị trí lãnh đạo ngay sau khi tốt nghiệp. Nhưng Jonathan Hạnh Nguyễn đã chọn một con đường khác. Và đó chính là lý do vì sao 8 người con của ông, đến nay khi tất cả đều trưởng thành, vẫn được nhắc đến không phải bằng những từ "thiếu gia hư hỏng" hay "tiểu thư ăn chơi", mà bằng những cụm từ rất khác: kế thừa, vận hành, mở rộng, phát triển.

"Mỗi đứa con, tôi đào tạo theo một hướng"

Đây là câu nói đã trở thành "tuyên ngôn dạy con" được trích dẫn nhiều nhất của ông Jonathan Hạnh Nguyễn. Trong một cuộc phỏng vấn với truyền thông, ông từng chia sẻ: "Mỗi đứa con trong gia đình, tôi đào tạo theo một hướng. Phillip Nguyễn chuyên về hàng không, Thảo Tiên chuyên về phân phối hàng hiệu xa xỉ, Louis Nguyễn phụ trách mảng hàng hiệu trung cấp, còn William Hiếu Nguyễn chuyên về AI và công nghệ. Sau này, Hiếu sẽ quản lý kỹ thuật các dự án fintech của trung tâm tài chính".

Đọc qua, đây có vẻ chỉ là cách phân chia công việc trong một tập đoàn gia đình. Nhưng nhìn kỹ hơn, đó là một triết lý dạy con đã được suy ngẫm rất sâu. Ông không bắt tất cả các con học cùng một thứ rồi cạnh tranh nhau giành ngôi vị "người kế thừa". Ông cũng không để các con tự "thả nổi" rồi đến lúc trưởng thành mới sắp đặt. Mỗi đứa được quan sát từ nhỏ, nhận diện thế mạnh riêng, rồi được đầu tư trọng tâm vào đúng thế mạnh đó. Phillip có khả năng quản trị hệ thống lớn thì được đẩy vào hàng không, một lĩnh vực đòi hỏi tư duy quy mô. Tiên có sự nhạy bén thẩm mỹ và phong thái thì được đào tạo về phân phối thời trang cao cấp. Hiếu sinh ra trong thời đại số nên được hướng vào AI và fintech, hai mảng sẽ định hình tương lai của tập đoàn trong 20 năm tới.

Đây cũng chính là điều mà các trường kinh doanh hàng đầu thế giới gọi là "family business succession planning" - kế hoạch chuyển giao thế hệ trong doanh nghiệp gia đình. Đó là môn học mà các tập đoàn lớn châu Âu và Nhật Bản đã thực hành hàng trăm năm: phân chia rõ ràng trách nhiệm để tránh anh em mâu thuẫn, để mỗi người con đều có "sân chơi riêng" nơi họ là người giỏi nhất. Việc ông Jonathan Hạnh Nguyễn áp dụng triết lý này từ rất sớm khi các con còn đang học phổ thông cho thấy một tầm nhìn không phải doanh nhân Việt nào cũng có.

Nhưng phần đắt giá nhất chưa nằm ở chỗ phân chia ngành nghề. Nó nằm ở chỗ các con được cho cơ hội bắt đầu từ đâu.

Cậu út thiếu gia đi thực tập bán hàng, nhận lương theo giờ

Hiếu Nguyễn (William Hiếu Nguyễn, sinh năm 1999) là cậu út trong gia đình, con trai của ông Jonathan Hạnh Nguyễn và doanh nhân Lê Hồng Thủy Tiên. Theo lý thuyết "thiếu gia" truyền thống của Á Đông, một cậu bé sinh ra trong gia đình sở hữu tập đoàn nghìn tỷ, có anh chị đều đã giữ vị trí lãnh đạo cao, hoàn toàn có thể vào thẳng phòng giám đốc ngay sau khi tốt nghiệp.

Nhưng Hiếu thì khác. Hiếu Nguyễn theo học ngành Quản trị Kinh doanh tại Anh. Chàng trai thường xuyên tháp tùng mẹ và chị gái Tiên Nguyễn đến các sự kiện thời trang nổi tiếng cũng như phụ giúp việc kinh doanh trong gia đình để lấy kinh nghiệm. Anh thậm chí từng thực tập vị trí bán hàng, nhận lương theo giờ tại Tập đoàn.

Dừng lại ở chi tiết này một chút. Một thiếu gia mà bố là chủ tịch tập đoàn 500 triệu USD đi thực tập bán hàng. Nhận lương theo giờ. Bán hàng cho ai? Theo nguồn tin, anh từng đứng bán hàng tại cửa hàng do chị dâu Tăng Thanh Hà quản lý. Tức là một cậu bé sinh ra trong nhung lụa đã phải đứng quầy, gấp đồ, tiếp khách, trả tiền thừa, và nhận về một mức lương tính theo giờ làm việc thật sự.

Đây không phải là PR. Đây là triết lý. Bởi một người trẻ chỉ thực sự hiểu giá trị của đồng tiền khi chính tay mình kiếm ra nó từ con số một. Một người trẻ chỉ thực sự tôn trọng nhân viên cấp dưới khi chính mình đã từng đứng ở vị trí đó. Và một người trẻ chỉ thực sự biết quản lý chuỗi cửa hàng khi chính mình đã từng bán từng món hàng, gặp từng vị khách khó tính, xử lý từng tình huống đổi trả.

Đó là cách Jonathan Hạnh Nguyễn dạy con. Không phải bằng lời. Mà bằng việc đặt con vào đúng chỗ con cần phải đến. Và đó cũng là lý do vì sao Hiếu, dù không bị gia đình bắt buộc kế nghiệp, vẫn chủ động bày tỏ ý muốn nối nghiệp cha sau khi hoàn thành việc học. Một người trẻ tự nguyện chọn con đường khó hơn, sau khi đã được nếm trải sự khó, là người trẻ đã được dạy đúng.

Khoảnh khắc người cha thuê chuyên cơ gần chục tỷ và bài học không phải để cứu con đặc quyền

Có lẽ khoảnh khắc khiến công chúng Việt Nam nhớ nhất về Jonathan Hạnh Nguyễn trong vai trò một người cha là vào tháng 3/2020, giữa đỉnh điểm đại dịch COVID-19. Khi con gái Tiên Nguyễn đang ở châu Âu và có dấu hiệu nhiễm bệnh, ông đã thuê hẳn một chuyên cơ riêng, chi phí gần chục tỷ đồng, để đưa con về nước cách ly.

Một số người nhìn vào hành động này và nghĩ ngay đến "đặc quyền của người giàu". Nhưng câu chuyện hoàn toàn khác. Theo chia sẻ với truyền thông, đại diện gia đình bệnh nhân cũng khẳng định rằng "chi phí thuê chuyên cơ riêng lúc này khá khó khăn và đắt đỏ. Tuy nhiên vì ý thức được việc nếu con có vấn đề gì trên máy bay thương mại sẽ ảnh hưởng đến các hành khách khác, nên gia đình vẫn quyết định thuê chuyên cơ".

Tức là ông chi tiền không phải để cứu con khỏi cách ly. Ông chi tiền để không lây cho người khác. Một người cha tỷ phú trong khoảnh khắc bão táp ấy đã không nghĩ đến việc "vì con tôi là con đại gia thì phải được đặc cách". Ông nghĩ đến từng hành khách vô danh có thể ngồi cạnh con gái trên một chuyến bay thương mại. Ông sẵn sàng bỏ ra một khoản tiền có thể đủ mua vài căn nhà cao cấp tại Hà Nội, chỉ để không một người xa lạ nào phải gánh chịu rủi ro vì gia đình mình.

Khi đó, dư luận đã có một phản ứng rất ấm: không ai chê trách ông. Ngược lại, hàng loạt bài báo dành lời khen cho ý thức trách nhiệm của gia đình. Phản ứng ấy cũng cho thấy một điều: công chúng không ghét người giàu. Công chúng ghét người giàu vô trách nhiệm. Và Tiên Nguyễn ngày hôm đó, ngoài việc được cứu khỏi bệnh, còn được nhận một bài học sống động hơn bất kỳ lời dạy nào: gia đình có điều kiện không phải để hưởng thụ đặc quyền, mà để gánh trách nhiệm với cộng đồng. Bài học ấy, sau này, ta thấy phản chiếu trong cách Tiên xuất hiện ở các sự kiện thiện nguyện, các chương trình hỗ trợ cộng đồng, và cách cô giữ hình ảnh điềm tĩnh, văn minh trên mạng xã hội.

Một người đàn ông, hai cuộc hôn nhân, tám đứa con và một mái ấm vẫn nguyên vẹn

Có lẽ phần đáng nói nhất trong câu chuyện của Jonathan Hạnh Nguyễn là phần ít người để ý: ông có 8 người con từ 2 cuộc hôn nhân, sống ở 2 quốc gia khác nhau (Philippines và Việt Nam), thế mà cả 8 người con đều giữ được mối quan hệ hòa thuận, không một ai dính scandal về đời tư, không một ai công khai chỉ trích nhau trên mạng xã hội. Trong giới hào môn châu Á, đây là một kỳ tích.

Sau khi ly hôn với người vợ đầu là bà Cristina Serrano (cháu họ cựu Đệ nhất phu nhân Philippines Imelda Marcos), ba người con gái sống cùng mẹ tại Philippines, còn ba người con trai Henry, Louis, Phillip về Việt Nam giúp cha lo việc kinh doanh. Khi ông tái hôn với bà Lê Hồng Thủy Tiên, hai người có thêm Tiên Nguyễn (1996) và William Hiếu Nguyễn (1999). Một gia đình hỗn hợp (blended family) ở quy mô này, ở bất kỳ đâu trên thế giới, đều có nguy cơ cao về xung đột giữa con riêng - con chung, giữa vợ cũ – vợ mới, giữa các nhánh thừa kế.

Nhưng Jonathan Hạnh Nguyễn đã xử lý nó theo cách rất đáng học. Ông giữ liên lạc tốt với người vợ đầu và các con sống ở Philippines, trong khi vẫn xây dựng một gia đình bền chặt với người vợ thứ hai tại Việt Nam. Henry Nguyễn, con cả từ cuộc hôn nhân đầu, hiện giữ chức Tổng giám đốc IPPG tại Philippines, cho thấy ông tiếp tục tin tưởng và trao quyền cho con từ cuộc hôn nhân đầu y như con từ cuộc hôn nhân thứ hai. Bà Lê Hồng Thủy Tiên, người vợ hiện tại, được ông gọi là "đệ tử chân truyền" và trao trọn quyền điều hành tập đoàn với vai trò Tổng giám đốc IPPG. Sau 4-5 năm chuẩn bị con đường để giao trọn quyền, ông hoàn toàn tin tưởng vào bà cùng các con.

Cách ông gọi vợ là "đệ tử chân truyền" chứ không phải "bà nhà tôi" hay "vợ tôi" cho thấy một thái độ rất khác biệt với mẫu hình "đàn ông trụ cột" truyền thống Á Đông. Ông không coi vợ là người đứng sau lưng mà là người đứng cạnh và sẽ thay thế mình ở vị trí cao nhất khi đến lúc. Trong một xã hội mà phụ nữ thượng lưu hay được nhắc đến với vai trò "vợ của ai", cách Jonathan Hạnh Nguyễn nói về Thủy Tiên là một thái độ rất hiện đại.

Và đây có lẽ là bài học ngầm lớn nhất ông để lại cho các con trai: cách một người đàn ông tôn trọng vợ mình, sẽ định hình cách những đứa con trai tôn trọng phụ nữ trong tương lai. Không phải ngẫu nhiên mà Louis Nguyễn (chồng Tăng Thanh Hà) và Phillip Nguyễn (chồng người mẫu Linh Rin) đều được công chúng đánh giá là những người chồng chu đáo và biết giữ hình ảnh. Tăng Thanh Hà sau khi về làm dâu nhà chồng, dù sống trong nhung lụa, vẫn được khen vì cách dạy con tử tế. Một bức thư nhỏ mà cháu nội của ông Jonathan Hạnh Nguyễn từng viết cho mẹ Tăng Thanh Hà bằng tiếng Anh: "Cảm ơn mẹ vì tất cả những hy sinh mẹ đã dành cho chúng con. Con sẽ không bao giờ ngừng biết ơn mẹ" đã khiến cộng đồng mạng xao xuyến. Một đứa trẻ chỉ có thể viết những dòng như vậy khi được dạy về sự biết ơn từ rất sớm. Và sự biết ơn đó, suy cho cùng, là di sản đi xuống từ chính ông nội của bé.

Ngày của Cha không chỉ là một ngày để tặng cà-vạt

Nhìn vào câu chuyện của Jonathan Hạnh Nguyễn nhân Ngày của Cha, ta không khỏi suy nghĩ về vai trò của những người cha trong gia đình Việt đương đại. Có rất nhiều người cha giàu hơn, có nhiều tài sản hơn, có nhiều mối quan hệ hơn ông Jonathan Hạnh Nguyễn. Nhưng số người cha có thể đồng thời làm được 4 việc sau, thì không nhiều: (1) gây dựng cơ đồ từ tay trắng, (2) duy trì hòa khí trong một gia đình hỗn hợp với 8 đứa con, (3) đào tạo từng đứa con theo một hướng đi riêng phù hợp năng lực, và (4) dạy con ý thức trách nhiệm xã hội ngay cả trong khoảnh khắc khủng hoảng.

Đa số chúng ta sẽ không bao giờ trở thành tỷ phú USD. Nhưng triết lý làm cha của ông Jonathan Hạnh Nguyễn không thực sự yêu cầu phải có tỷ USD. Nó yêu cầu một điều rất giản dị: biết nhìn từng đứa con như một cá thể riêng biệt, biết đặt con vào đúng chỗ để con tự lớn lên, và biết dùng chính cuộc đời mình làm bài giảng sống động nhất cho con.

Trong một thế giới mà nhiều bậc phụ huynh đang tranh nhau cho con đi học IELTS sớm, ép con vào đúng trường top, đặt sẵn cho con một lộ trình "trường chuyên, đại học top, công việc lương cao", câu chuyện của Jonathan Hạnh Nguyễn nhắc nhở chúng ta một điều quan trọng: dạy con không phải là sắp xếp cho con một số phận có sẵn. Dạy con là quan sát con đủ kỹ để biết con sinh ra để làm gì, rồi nhẫn nại tạo điều kiện cho con đi đúng con đường ấy.

Có lẽ vào Ngày của Cha năm nay, thay vì chỉ tặng bố một chiếc cà-vạt hay một chai rượu vang, mỗi chúng ta nên dành thêm vài phút để suy ngẫm: bố đã nhìn thấy gì ở mình, và đã âm thầm sắp xếp những điều gì để mình có được vị trí ngày hôm nay? Bởi đôi khi, người cha vĩ đại nhất không phải là người mua cho con tất cả những gì con muốn, mà là người âm thầm nhìn ra con cần gì, và để dành điều ấy đến đúng lúc trao cho con.

Jonathan Hạnh Nguyễn đã là một người cha như thế. Và đó là điều đáng để giới phụ huynh Việt nhìn lại, dù ta giàu hay nghèo, dù ta có một hay tám đứa con, dù ta là cha của thiếu gia tập đoàn hay cha của một đứa trẻ đang học cấp hai ở quê.