Một người có thể đọc vài chục trang sách trên điện thoại trong lúc chờ xe, nhưng lại chọn sách giấy khi muốn đọc một cuốn dài. Sự khác biệt này không chỉ nằm ở cảm giác cầm một cuốn sách trên tay. Cách văn bản xuất hiện trước mắt cũng có thể tác động đến cách người đọc tập trung, di chuyển và xử lý thông tin. Sách giấy và sách điện tử vì thế không nhất thiết phải được đặt trong cuộc cạnh tranh “cái nào tốt hơn”. Các nghiên cứu cho thấy kết quả đọc phụ thuộc vào loại văn bản, mục đích đọc, thiết bị và điều kiện đọc.

Tại Việt Nam, sách giấy và xuất bản điện tử đang cùng tồn tại. Các hoạt động hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam năm 2026 tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng kết hợp sách truyền thống với xuất bản điện tử và ứng dụng công nghệ để tiếp cận độc giả.

Màn hình khiến cách đọc thay đổi

Sách giấy tạo ra một không gian đọc tương đối ổn định. Người đọc có thể nhìn thấy vị trí của mình trong toàn bộ cuốn sách, lật lại vài trang, đánh dấu hoặc ghi chú ngay trên trang giấy. Những thao tác tưởng nhỏ này giúp người đọc hình thành cảm nhận khá rõ về cấu trúc và vị trí thông tin. Trên màn hình, quá trình đọc có thêm nhiều thao tác. Người đọc phải cuộn hoặc chuyển trang, phóng to, thu nhỏ và đôi khi chuyển qua lại giữa các nguồn khác nhau. Với văn bản có liên kết, người đọc còn phải quyết định khi nào nên mở thêm thông tin và khi nào tiếp tục với nội dung đang đọc.

Đọc sách trong không gian đô thị. Ảnh minh họa.

 Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD) nhận định đọc trong môi trường kỹ thuật số đòi hỏi thêm kỹ năng điều hướng, lựa chọn và đánh giá thông tin. Văn bản số có thể chứa nhiều nguồn, liên kết và yếu tố tương tác, khiến người đọc phải xử lý cả nội dung lẫn cách tiếp cận nội dung.

Điều đó không có nghĩa đọc trên màn hình luôn kém hơn. Với tài liệu cần tra cứu, tìm từ khóa hoặc mang theo nhiều nguồn, sách điện tử có lợi thế rõ ràng. Một thiết bị có thể lưu trữ hàng trăm cuốn sách và cho phép tìm kiếm thông tin chỉ trong vài giây. Ngược lại, khi đọc một văn bản dài hoặc cần suy nghĩ sâu, những thao tác liên tục trên màn hình có thể trở thành yếu tố gây phân tán. Đây là một trong những lý do người đọc có thể lựa chọn sách giấy cho những nội dung cần tập trung lâu.

Sách giấy vẫn giữ vai trò riêng trong những hoạt động đọc cần sự tập trung. Ảnh minh họa.

 Nghiên cứu về hai hình thức đọc cũng không đưa ra một kết luận hoàn toàn thống nhất. Một tổng phân tích năm 2018 cho thấy đọc trên giấy có lợi thế nhất định về khả năng hiểu văn bản so với đọc trên màn hình. Nhưng một tổng phân tích được công bố năm 2024, tổng hợp 37 nghiên cứu thực nghiệm, lại không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê về khả năng hiểu tổng thể giữa đọc kỹ thuật số và đọc trên giấy. Kết quả này cho thấy không nên biến một lợi thế trong một số điều kiện thành kết luận rằng sách giấy luôn tốt hơn sách điện tử.

Chọn hình thức đọc theo mục đích

Câu hỏi thực tế hơn không phải “nên đọc giấy hay đọc màn hình”, mà là “đang đọc để làm gì”. Nếu cần đọc tiểu thuyết khi di chuyển, tra cứu nhanh một khái niệm hoặc mang theo nhiều tài liệu, thiết bị điện tử đem lại sự tiện lợi đáng kể. Người đọc có thể tìm kiếm, đánh dấu, điều chỉnh kích thước chữ và chuyển đổi giữa nhiều tài liệu mà không cần mang theo một chồng sách. Nếu cần học một nội dung quan trọng, đọc tài liệu dài hoặc muốn hạn chế các yếu tố gây xao nhãng, sách giấy có thể là lựa chọn phù hợp hơn đối với một số người. Không phải vì giấy mặc nhiên tạo ra khả năng hiểu tốt hơn, mà vì môi trường đọc ít yếu tố tương tác có thể giúp người đọc duy trì cách đọc sâu. 

Ấn phẩm giấy vẫn mang đến một trải nghiệm đọc trực tiếp và khác biệt trong thời đại số. Ảnh: Thanh Tú

 Với trẻ em Việt Nam, lựa chọn hình thức đọc càng cần dựa vào độ tuổi, mục đích và khả năng tập trung của từng trẻ. Ở những năm đầu hình thành thói quen đọc, sách giấy có thể tạo ra không gian ít yếu tố gây phân tán hơn, đồng thời giúp trẻ dễ tương tác với người lớn qua việc cùng đọc, chỉ vào hình ảnh và trao đổi về câu chuyện. Khi trẻ lớn hơn, sách điện tử lại mở thêm khả năng tìm kiếm, phóng to chữ, nghe nội dung và tiếp cận nhiều tài liệu hơn. Điều cha mẹ cần quan tâm không phải là cấm trẻ đọc trên màn hình, mà là cách trẻ sử dụng thiết bị. Một chiếc máy tính bảng có thể là công cụ đọc hữu ích nếu trẻ thực sự đọc sách, nhưng cũng dễ trở thành nguồn xao nhãng nếu liên tục xuất hiện thông báo, video hoặc trò chơi. Vì vậy, với trẻ em, chất lượng nội dung và môi trường đọc quan trọng không kém bản thân loại sách. Người trưởng thành cũng có thể linh hoạt lựa chọn tùy theo nội dung, thời gian và hoàn cảnh.

Thiết bị số mở rộng cách tiếp cận thông tin, nhưng cũng tạo ra một môi trường đọc khác với sách giấy. Ảnh minh họa.

 Sự phát triển của sách điện tử không đồng nghĩa với sự biến mất của sách giấy. Hai hình thức đang phục vụ những nhu cầu khác nhau trong cùng một đời sống đọc. Điều quan trọng nhất không nằm ở việc cuốn sách được in trên giấy hay hiển thị trên màn hình, mà ở việc người đọc có đủ khả năng tập trung, hiểu nội dung, đánh giá nguồn và suy nghĩ độc lập về những gì mình đọc hay không.