GS. Raquel Lía Chan, nhà khoa học Argentina

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến hạn hán ngày càng trở thành mối đe dọa lớn đối với an ninh lương thực toàn cầu, những nghiên cứu của GS. Raquel Lía Chan đã mở ra một hướng tiếp cận mới cho nông nghiệp hiện đại: giúp cây trồng thích nghi tốt hơn với điều kiện thiếu nước mà vẫn duy trì năng suất.

Năm 2026, nhà khoa học người Argentina được trao Giải thưởng Quốc tế L'Oréal–UNESCO Vì sự phát triển của phụ nữ trong khoa học, một trong những giải thưởng danh giá nhất dành cho các nhà khoa học nữ trên thế giới. Ban tổ chức ghi nhận những đóng góp của bà trong việc chuyển hóa các khám phá về sinh học thực vật thành các ứng dụng nông nghiệp có giá trị thực tiễn, đặc biệt là việc phát hiện các gene và cơ chế sinh học giúp cây trồng chống chịu tốt hơn trước những biến động của môi trường.

GS. Raquel Lía Chan sinh tại tỉnh Santa Fe, Argentina. Ngay từ nhỏ, bà đã bộc lộ niềm đam mê khoa học và luôn tò mò trước các hiện tượng tự nhiên. Sau khi hoàn thành chương trình đại học ngành hóa sinh tại Đại học Hebrew Jerusalem, bà trở về Argentina để theo học tiến sĩ tại Đại học Quốc gia Rosario. Sau đó, bà tiếp tục nghiên cứu sau tiến sĩ tại Strasbourg (Pháp), trước khi trở về quê hương và gắn bó lâu dài với lĩnh vực công nghệ sinh học thực vật.

Hiện nay, bà là nhà nghiên cứu cấp cao của Hội đồng Nghiên cứu Khoa học và Kỹ thuật Quốc gia Argentina (CONICET), đồng thời là giáo sư tại Đại học Quốc gia Litoral. Bà cũng giữ cương vị Giám đốc Viện Công nghệ sinh học Nông nghiệp Litoral (IAL), một trong những trung tâm nghiên cứu hàng đầu Argentina về sinh học phân tử thực vật.

Từ những năm 1990, GS. Raquel Lía Chan và các cộng sự bắt đầu nghiên cứu cách thực vật phản ứng trước những điều kiện bất lợi của môi trường như khô hạn, nhiệt độ cực đoan hay độ mặn của đất. Nhóm nghiên cứu tập trung vào cây hướng dương, loài cây nổi tiếng với khả năng thích nghi cao trong điều kiện khắc nghiệt.

Sau nhiều năm nghiên cứu, nhóm của bà phát hiện gene Hahb-4, một gene có vai trò kích hoạt cơ chế phản ứng của cây trước tình trạng thiếu nước. Từ phát hiện này, các nhà khoa học phát triển công nghệ HB4, cho phép chuyển gene vào các cây trồng nông nghiệp quan trọng như lúa mì và đậu tương, giúp chúng tăng khả năng chịu hạn mà không làm giảm năng suất.

GS. Raquel Lía Chan cùng các cộng sự

Năm 2004, CONICET và Đại học Quốc gia Litoral đã đăng ký bằng sáng chế cho công nghệ này và cấp phép phát triển thương mại thông qua sự hợp tác với công ty công nghệ sinh học Bioceres. Đây được xem là một trong những mô hình hợp tác công tư thành công nhất trong lịch sử khoa học Argentina.

Đến năm 2020, Argentina phê duyệt công nghệ HB4 trên cây lúa mì, trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới cho phép thương mại hóa giống lúa mì biến đổi gene có khả năng chống chịu hạn hán. Công nghệ này sau đó tiếp tục được ứng dụng trên nhiều loại cây trồng khác.

Bên cạnh việc phát triển HB4, GS. Raquel Lía Chan là tác giả và đồng tác giả của nhiều công trình nghiên cứu quan trọng về sinh học phân tử thực vật, cơ chế đáp ứng của cây trồng trước các tác nhân gây stress môi trường và các yếu tố điều hòa gene.

Một trong những công trình được trích dẫn nhiều là nghiên cứu công bố trên tạp chí Plant Biotechnology Journal năm 2012. Công trình chứng minh vai trò của các yếu tố phiên mã HaHB1 và AtHB13 trong việc giúp cây trồng tăng khả năng chịu hạn và chịu mặn thông qua cơ chế ổn định màng tế bào. Nghiên cứu này góp phần đặt nền móng khoa học cho nhiều ứng dụng công nghệ sinh học nông nghiệp sau đó.

Các công trình của bà được giới chuyên môn đánh giá cao nhờ khả năng kết nối giữa khoa học cơ bản và ứng dụng thực tiễn, góp phần giải quyết những thách thức về năng suất cây trồng trong bối cảnh khí hậu toàn cầu ngày càng biến động.

Giống lúa mì HB4

Những đóng góp của GS. Raquel Lía Chan đã mang lại cho bà nhiều giải thưởng và vinh danh khoa học uy tín.

Năm 2026, bà trở thành một trong năm nhà khoa học nữ trên thế giới được trao Giải thưởng Quốc tế L'Oréal–UNESCO Vì sự phát triển của phụ nữ trong khoa học. Ban tổ chức đánh giá các công trình của bà đã tạo ra những tác động quan trọng đối với an ninh lương thực toàn cầu trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Trước đó, năm 2023, bà nhận Giải thưởng Konex Bạch kim trong lĩnh vực Khoa học và Công nghệ nhờ những đóng góp nổi bật cho công nghệ sinh học nông nghiệp Argentina.

Năm 2022, Viện Hợp tác Nông nghiệp Liên Mỹ (IICA) trao tặng bà danh hiệu “Chủ tịch IICA về Công nghệ sinh học và Phát triển bền vững” nhằm ghi nhận những đóng góp đối với hệ thống khoa học và công nghệ của khu vực Mỹ Latinh.

Bà cũng được kết nạp vào Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Argentina, một trong những tổ chức khoa học lâu đời và uy tín nhất của quốc gia Nam Mỹ này.

Từ một câu hỏi đơn giản về cách cây cối tồn tại trong điều kiện khắc nghiệt, GS. Raquel Lía Chan đã dành hơn ba thập niên theo đuổi nghiên cứu để tạo ra những công nghệ có tác động thực tiễn đối với sản xuất nông nghiệp. Hành trình của bà cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của khoa học cơ bản trong việc giải quyết các thách thức toàn cầu, từ biến đổi khí hậu đến bảo đảm an ninh lương thực.