Theo bản tin ngày 4/9/2026 của NTV NEWS NNN, thuộc đài Nippon TV, Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản đã bắt đầu xem xét thu hẹp chế độ hưu trí dành cho người phụ thuộc vào vợ hoặc chồng. Nhà chức trách dự kiến khảo sát khoảng 20.000 người, tổng hợp các vấn đề trong năm tài chính 2026 và hướng tới kỳ cải cách hưu trí năm 2030.

Mốc 2030 hiện được nhắc tới thực chất là thời điểm cải cách dự kiến, chưa phải quyết định ngừng trả lương hưu cho người nội trợ. 

Cải cách hưu trí tại Nhật đặt ra bài toán cân bằng giữa khuyến khích việc làm và bảo đảm tuổi già cho người chăm sóc gia đình. Ảnh minh họa bằng AI.

Vì sao ở nhà nội trợ vẫn được hưởng lương hưu?

Tại Nhật Bản, một người không trực tiếp đóng phí hưu trí vẫn có thể được ghi nhận thời gian tham gia để hưởng lương hưu cơ bản. Điều này được pháp luật cho phép thông qua chế độ “người tham gia bảo hiểm nhóm 3”.

Nhóm này chủ yếu gồm vợ hoặc chồng từ 20 đến dưới 60 tuổi, được người đang tham gia bảo hiểm hưu trí dành cho người làm công nuôi dưỡng. Điều kiện thu nhập thông thường là dưới 1,3 triệu yen mỗi năm và dưới một nửa thu nhập của người nuôi dưỡng. Đối tượng không chỉ là phụ nữ ở nhà nội trợ, mà có thể gồm nam giới và người làm bán thời gian đủ điều kiện.

Không trực tiếp đóng phí không có nghĩa là không ai chi trả. Theo Cơ quan Hưu trí Nhật Bản, chi phí được chia sẻ trong hệ thống của những người tham gia bảo hiểm hưu trí dành cho người làm công. Người thuộc nhóm 3 không phải nộp một khoản phí riêng hằng tháng.

Cơ chế này bắt đầu từ tháng 4/1986. Trước đó, người phụ thuộc vào vợ hoặc chồng đang tham gia bảo hiểm hưu trí dành cho người làm công có thể tự nguyện tham gia chương trình hưu trí quốc dân. Thời gian không tham gia tự nguyện không được tính để tăng số tiền lương hưu cơ bản.

Cải cách khi ấy nhằm giúp người vợ nội trợ có quyền hưởng lương hưu đứng tên mình. Trong mô hình gia đình chồng đi làm, vợ chăm sóc con cái, đây là một bước mở rộng bảo đảm tuổi già cho phụ nữ.

Tài liệu của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật giải thích rằng chế độ mới đưa người vợ nội trợ của người làm công vào diện tham gia bắt buộc, đồng thời không yêu cầu họ tự đóng phí riêng. Chi phí được hệ thống hưu trí của người làm công cùng gánh vác.

Cơ chế từng bảo vệ phụ nữ, vì sao nay gây tranh luận?

Vướng mắc xuất hiện khi cách các gia đình kiếm sống thay đổi. Ngày càng nhiều phụ nữ đi làm, nhiều gia đình có hai người cùng tạo ra thu nhập. Trong bối cảnh đó, một cơ chế gắn quyền lợi với việc phụ thuộc vào vợ hoặc chồng bắt đầu bị đặt câu hỏi.

Tại Quốc hội Nhật tháng 6/2025, chính phủ thừa nhận hai vấn đề: cảm giác thiếu công bằng giữa những người tham gia hệ thống và tình trạng người lao động chủ động hạn chế thời gian làm việc để giữ quyền lợi phụ thuộc.

Có thể hình dung bằng một ví dụ: hai phụ nữ đều làm bán thời gian, nhưng một người thuộc diện được chồng là nhân viên công ty nuôi dưỡng, người còn lại không đủ điều kiện đó. Nghĩa vụ đóng bảo hiểm của họ có thể khác nhau dù thu nhập tương đương.

Sự khác biệt này còn thể hiện ở người tự kinh doanh. Nhóm 3 không phải quyền lợi mặc nhiên dành cho tất cả người nội trợ; nó gắn với người phối ngẫu tham gia bảo hiểm hưu trí dành cho người làm công. Người thuộc nhóm 1 của chương trình hưu trí quốc dân về nguyên tắc phải tự đóng phí, trừ trường hợp được miễn hoặc hoãn theo quy định.

Một vấn đề khác là “bức tường thu nhập”. Khi vượt ngưỡng hoặc đáp ứng điều kiện tham gia bảo hiểm tại nơi làm việc, người lao động có thể phải bắt đầu đóng phí. Phần tiền thực nhận vì thế có thể giảm trong giai đoạn đầu, khiến họ ngại tăng ca hoặc tăng giờ làm.

Cần phân biệt hai mốc thường được nhắc tới: khoảng 1,06 triệu yen gắn với điều kiện tiền lương của một bộ phận lao động bán thời gian; còn 1,3 triệu yen là ngưỡng thu nhập thường dùng để xét tư cách phụ thuộc. Đây không phải hai tên gọi của cùng một quy định.

Theo hãng tin Kyodo, tại phiên họp đầu tiên ngày 4/9/2026, nhiều thành viên nhấn mạnh phải quan tâm tới những người có hoàn cảnh khiến họ không thể đi làm. Một số ý kiến đề nghị bàn cải cách hưu trí cùng với chính sách hỗ trợ việc làm, do có người đang giảm giờ làm để giữ tư cách phụ thuộc.

Trong khi đó, đại diện liên đoàn lao động Rengo và liên đoàn doanh nghiệp Keidanren cho rằng cần xem xét cả khả năng bãi bỏ chế độ trong tương lai. Đó chỉ mới là những quan điểm trong cuộc thảo luận, chưa phải phương án cuối cùng được thông qua.

Việc thu hẹp chế độ đặt ra câu hỏi khó: người đang chăm con nhỏ, chăm cha mẹ già hoặc không thể đi làm vì bệnh tật sẽ được bảo vệ thế nào? Không thể chỉ dựa trên giả định rằng ai chưa đi làm cũng có thể lập tức tìm việc.

Nhật thực sự đang thay đổi điều gì?

Có hai việc đang diễn ra song song và cần tách bạch.

Việc đã được luật hóa là mở rộng diện tham gia bảo hiểm tại nơi làm việc. Luật cải cách hưu trí được thông qua ngày 13/6/2025, trong đó từng bước giảm rồi bỏ điều kiện về quy mô doanh nghiệp đối với lao động làm việc ngắn giờ.

Lộ trình mở rộng theo quy mô doanh nghiệp gồm tháng 10/2027 với doanh nghiệp có từ 36 người thuộc cách tính của quy định; tháng 10/2029 từ 21 người; tháng 10/2032 từ 11 người; đến tháng 10/2035 bỏ điều kiện về quy mô doanh nghiệp.

Luật cũng quy định bỏ điều kiện tiền lương tháng từ 88.000 yen theo thời điểm do chính phủ ấn định trong thời hạn luật cho phép. Việc mở rộng vẫn phải đi cùng các điều kiện tham gia khác, chứ không có nghĩa mọi người làm bán thời gian đều lập tức phải đóng bảo hiểm.

Với người đang thuộc nhóm 3, khi đủ điều kiện tham gia bảo hiểm tại nơi làm việc, họ sẽ chuyển sang đóng theo công việc của mình. Khi đó, họ có nghĩa vụ đóng phí nhưng cũng được tích lũy thêm phần hưu trí dành cho người làm công, bên cạnh lương hưu cơ bản.

Rời nhóm 3 để tham gia bảo hiểm tại nơi làm việc không đồng nghĩa với mất lương hưu. Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật nêu rõ việc chuyển đổi này có thể làm tăng quyền lợi hưu trí và bổ sung bảo đảm khi nghỉ việc do ốm đau, chấn thương hoặc sinh con.

Việc còn đang xem xét là tương lai của chính chế độ nhóm 3. Luật năm 2025 yêu cầu nghiên cứu thực trạng và thảo luận về cách tổ chức chế độ. Định hướng cải cách năm 2026 tiếp tục nhấn mạnh thu hẹp đối tượng thông qua mở rộng bảo hiểm cho người làm công, đồng thời khảo sát những người còn nằm trong nhóm này.

TV Asahi cho biết cuộc khảo sát sẽ hướng tới khoảng 20.000 nam giới và phụ nữ có thu nhập dưới 2,6 triệu yen mỗi năm. Ngoài ra, khoảng 70 người đang thuộc nhóm 3 sẽ được phỏng vấn. Việc tìm hiểu hoàn cảnh thực tế là bước quan trọng trước khi thiết kế thay đổi, bởi những người cùng hưởng một chế độ có thể có lý do rất khác nhau để không đi làm hoặc chỉ làm ít giờ.

Cuộc tranh luận chạm tới một bài toán rộng hơn: làm sao để việc đi làm nhiều hơn không trở thành bất lợi trước mắt, trong khi người phải ở nhà chăm sóc gia đình vẫn có chỗ dựa khi về già. Một cơ chế ra đời để bảo vệ phụ nữ cách đây 40 năm đang được xem xét lại vì đời sống gia đình đã thay đổi, nhưng những nhu cầu mà nó từng bảo vệ vẫn còn.

Nguồn tham khảo: NTV NEWS NNN/Nippon TV; TV Asahi; Kyodo (đăng trên Kumamoto Nichinichi Shimbun); Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản; Cơ quan Hưu trí Nhật Bản.