Việc Trung Quốc liên tục gia tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) chưa đồng nghĩa với hiệu quả sử dụng nguồn lực được cải thiện. Một nghiên cứu mới của các nhà khoa học nước này cho thấy nhiều trường đại học vẫn tồn tại những lỗ hổng trong quản lý tài chính nghiên cứu, khiến ngân sách nhà nước bị sử dụng sai mục đích và làm giảm hiệu quả đầu tư cho các hoạt động khoa học.

Nghiên cứu do hai nhà khoa học thuộc Đại học Công an Nhân dân Trung Quốc thực hiện, được công bố trên Tạp chí Học viện Cảnh sát Quý Châu, đã phân tích 70 báo cáo kiểm toán tại 43 trường đại học. Kết quả cho thấy các sai phạm không chỉ xuất hiện ở khâu sử dụng kinh phí mà còn kéo dài trong công tác giám sát tài chính và quản lý tài sản.

Theo nhóm tác giả, gần một nửa số báo cáo kiểm toán ghi nhận những vi phạm liên quan đến việc sử dụng ngân sách nghiên cứu. Nhiều khoản chi mang tính cá nhân được hợp thức hóa dưới danh nghĩa phục vụ đề tài khoa học.

Trong số đó, một số nhà nghiên cứu đưa các mặt hàng gia dụng hoặc sản phẩm chăm sóc cá nhân vào danh mục hóa chất và vật tư tiêu hao của phòng thí nghiệm. Không ít trường hợp còn sử dụng kinh phí đề tài để thanh toán chi phí đăng ký bằng sáng chế hoặc công bố các công trình không liên quan đến nhiệm vụ nghiên cứu đang thực hiện.

Dẫn thông tin từ South China Morning Post, nhóm nghiên cứu cho rằng những cách thức này thực chất là chuyển chi phí cá nhân sang nguồn ngân sách nghiên cứu do nhà nước cấp, vi phạm nguyên tắc sử dụng kinh phí đúng mục đích. Ngoài ra, nhiều khoản chi cho lao động thời vụ và chuyên gia tư vấn cũng được thanh toán khi chưa có đầy đủ hồ sơ, chứng từ chứng minh.

Một ví dụ được nêu trong nghiên cứu là trường hợp được phát hiện qua báo cáo kiểm toán của Đại học Dầu khí Trung Quốc (Hoa Đông) công bố hồi tháng 4. Theo đó, trưởng khoa của một trường đại học tại Bắc Kinh, đồng thời là chủ nhiệm đề tài nghiên cứu, đã lập các hợp đồng mua sắm khống với hai doanh nghiệp để chiếm đoạt hơn 380.000 nhân dân tệ, tương đương gần 1,5 tỷ đồng.

Những phát hiện này được công bố trong bối cảnh Trung Quốc đang đẩy mạnh đầu tư cho khoa học và công nghệ với quy mô ngày càng lớn.

Theo số liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), được tạp chí Science dẫn lại, tổng chi cho R&D của Trung Quốc trong năm 2024 tăng 9,7%, cao gần gấp ba lần tốc độ tăng của Mỹ (3,4%). Với khoảng 1.030 tỷ USD, Trung Quốc lần đầu tiên vượt Mỹ về quy mô chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển, trong khi Mỹ đạt khoảng 1.010 tỷ USD.

Đà tăng này tiếp tục được duy trì trong năm 2025. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ Trung Quốc, tổng đầu tư cho R&D đã vượt 3.920 tỷ nhân dân tệ (576 tỷ USD), tương đương 2,8% GDP. Riêng kinh phí dành cho nghiên cứu cơ bản đạt gần 280 tỷ nhân dân tệ, chiếm 7,08% tổng chi R&D - lần đầu tiên vượt ngưỡng 7%, theo China Daily.

Tuy nhiên, nghiên cứu cho rằng việc gia tăng nguồn lực chưa đi kèm với cơ chế sử dụng hiệu quả. Nhiều trường đại học lập dự toán cao hơn nhu cầu thực tế nhằm được phân bổ thêm kinh phí, sau đó đẩy nhanh giải ngân phần ngân sách còn dư trước thời điểm kết thúc đề tài để tránh bị thu hồi.

Theo các tác giả, cách thức này không chỉ làm méo mó mục tiêu quản lý ngân sách mà còn dẫn đến tình trạng lãng phí nguồn lực nghiên cứu.

Báo cáo cũng chỉ ra dấu hiệu suy giảm chất lượng ở một bộ phận các công trình khoa học được tài trợ. Một số nhóm nghiên cứu sử dụng lại bài báo hoặc bằng sáng chế của các đề tài trước đó để báo cáo như thành quả của dự án mới, hoặc đưa các công trình của những người không thuộc nhóm nghiên cứu vào hồ sơ nghiệm thu nhằm đáp ứng yêu cầu về sản phẩm đầu ra.

Không chỉ dừng ở khâu quản lý kinh phí, nghiên cứu còn đặt ra vấn đề về hiệu quả chuyển giao kết quả nghiên cứu. Tại một trường đại học được khảo sát, trong giai đoạn 2022-2024, nhà trường đã hoàn thành 224 đề tài, đăng ký 177 bằng sáng chế và bản quyền phần mềm, nhưng không có bất kỳ sản phẩm nào được thương mại hóa.

Theo nhóm tác giả, những bất cập này phản ánh hệ thống giám sát còn nhiều hạn chế, việc thực thi quy định chưa đủ chặt chẽ và thiếu một cơ chế đánh giá toàn diện về hiệu quả sử dụng kinh phí nghiên cứu. Nếu không sớm khắc phục, những lỗ hổng trong quản trị sẽ tiếp tục làm giảm hiệu quả đầu tư cho khoa học, ngay cả khi ngân sách dành cho R&D không ngừng được mở rộng.