Sáng hôm đó tôi định đi từ 5h. Mẹ nói thôi, đi sớm hơn đi con, mẹ sợ đông. Lúc tôi xuống đến cổng, mẹ đã ngồi sẵn ở ghế đá dưới sảnh từ 4h30. Bố cũng đi cùng, tay xách cái túi vải đựng sổ y bạ, thuốc đang uống, chai nước nguội đã pha sẵn từ tối hôm qua, vài ba lát bánh mì cho lúc lỡ đói. Mẹ bảo "hồi xưa đi khám phải 4 giờ ra cổng mới có số đẹp, giờ nửa đêm còn có người đợi rồi con ạ".

Bệnh viện 6 giờ sáng đã đặc kín người. Hành lang chật chội, ghế nhựa xếp dọc lối đi, tiếng ho lụ khụ, tiếng người nhà thì thầm, tiếng dép loẹt xoẹt. Người già ngồi tựa vào vai con cháu chợp mắt vì dậy quá sớm. Có cụ bà ngồi gập người, hai tay ôm cái phích nước nhỏ. Có ông cụ run run lục tìm cái thẻ bảo hiểm y tế đã rơi xuống sàn từ lúc nào không hay. Có một chị trung niên dắt mẹ chậm chậm đi từng bước về phía quầy đăng ký, vừa đi vừa thở dài.

Tôi đứng đó, nhìn mẹ mình, nhìn những người mẹ khác, và một cảm giác rất kỳ lạ chạy qua trong lòng. Không phải xót. Không phải thương. Là sợ. Sợ một ngày nào đó, người ngồi trên chiếc ghế nhựa lạnh ấy lúc 4 giờ sáng sẽ là tôi.

Cảnh xếp hàng từ 4h sáng không phải chuyện hiếm

Có thể có người đọc đến đây sẽ nghĩ tôi đang phóng đại. Không đâu. Đây là sự thật mà bất kỳ ai từng đưa bố mẹ đi khám ở các bệnh viện tuyến trung ương đều biết.

Có những người dân lặn lội đi khám từ 3-4 giờ sáng, dù bệnh viện 7 giờ mới mở cửa. Bà Hằng cách bệnh viện đa khoa tỉnh 25km. Những đêm trước khi đi khám bệnh luôn dài đằng đẵng. Phải thức sớm nên nhiều lúc bà cũng trằn trọc. Người già lo xa, bà dậy rồi gọi con trai dậy chở đi. Cơn ngái ngủ khiến anh con trai có phần bực dọc. 

Cái cảnh ấy diễn ra mỗi ngày, ở khắp các bệnh viện công lớn. Một số nơi đã có app đặt lịch, một số nơi đã có khám ngoài giờ buổi tối, nhưng tỷ lệ người già biết dùng app và có người nhà rảnh đưa đi buổi tối vẫn còn rất ít. Phần lớn vẫn là cảnh dậy từ tờ mờ, ngồi đợi từ tối hôm trước, đếm từng số thứ tự, ăn bánh mì khô và uống nước lọc cho đến khi gặp được bác sĩ.

Và cái điều khiến tôi cay khóe mắt nhất là, ở giữa đám đông mệt mỏi ấy, không ai phàn nàn. Người già ở ta có một sự nhẫn nhịn rất đặc trưng. Mệt thì ngồi. Đau thì ráng. Đến lượt thì vào. Bác sĩ hỏi gì thì trả lời, không hỏi thì thôi. Có cụ bị tăng xông cũng không dám nói vì sợ bác sĩ mắng "sao đợi lâu thế mới đi khám". Họ đã sống cả đời với cái nguyên tắc "thôi đừng làm phiền ai", và đến tận lúc đau ốm cũng giữ nguyên tắc ấy.

Nhìn họ, tôi tự hỏi: bố mẹ mình rồi sẽ thành thế này. Mình rồi cũng sẽ thành thế này. Trừ khi mình làm cái gì đó từ bây giờ.

"Hậu vận" không phải là khái niệm dành cho người già, nó là việc của người 30

Có một sự thật mà người Việt mình ít nói thẳng: chúng ta dành phần lớn tuổi 20 để "sống cho hiện tại", tuổi 30 để "lo cho bố mẹ và con cái", và mặc nhiên xem việc "lo cho hậu vận của mình" là chuyện gì đó… để sau.

Nhưng "sau" là bao giờ?

Theo các chuyên gia tài chính cá nhân, để duy trì mức sống hiện tại sau khi nghỉ hưu, một người Việt Nam thành thị sẽ cần một khoản tiết kiệm tương đương 15-20 lần chi tiêu hàng năm. Nghe có vẻ nhiều, nhưng làm phép toán đơn giản: nếu bạn đang chi tiêu 15 triệu/tháng (180 triệu/năm), bạn cần khoảng 2,7 đến 3,6 tỷ đồng để nghỉ hưu mà vẫn giữ được mức sống ấy trong khoảng 15-20 năm. Đó là chưa tính lạm phát. Đó là chưa tính bệnh tật. Đó là chưa tính phí dịch vụ y tế tư, nơi mà bạn không phải xếp hàng từ 4 giờ sáng.

Và đây là phần đau lòng nhất: phần lớn người Việt Nam ở độ tuổi 30 hiện tại có khoản tiết kiệm bằng… 0. Không phải vì lười, không phải vì không kiếm được tiền. Mà vì "đang lo cho bố mẹ", "đang trả góp nhà", "đang nuôi con học mầm non quốc tế", "đang phải có chiếc xe đỡ tủi với đồng nghiệp". Mỗi cái "đang" ấy đều có lý của nó. Nhưng cộng lại, chúng đẩy việc "lo cho mình" sang một góc xa lắc của cuộc đời.

Đến khi nhìn bố mẹ ngồi ôm sổ khám bệnh trên ghế nhựa lúc 5 giờ sáng, tôi mới hiểu: "hậu vận đắt giá" không phải là chuyện của một ngày đẹp trời nào đó trong tương lai. Nó là chuỗi những quyết định hôm nay, quyết định không mua cái túi mình thèm tháng này, không đi du lịch sang chảnh hè này, không đổi điện thoại mới mỗi năm. Mỗi quyết định ấy không hào nhoáng, không khiến Instagram của bạn đẹp hơn, không khiến đồng nghiệp ngưỡng mộ. Nhưng nó là viên gạch đầu tiên xây nên cái sảnh phòng khám tư mà 30 năm sau, bạn sẽ ngồi đợi không quá 15 phút thay vì 2-3 giờ.

Ba việc tôi quyết định làm ngay sau buổi sáng ở bệnh viện

Hôm đó về nhà, tôi không khóc. Tôi mở Excel, ngồi xuống và viết ra ba việc.

Một, mở một tài khoản tiết kiệm riêng cho "hậu vận", mỗi tháng trích đúng 15% thu nhập, tự động chuyển vào ngay khi nhận lương. Không được rút ra dù bất cứ lý do gì trừ việc nằm viện. 15% nghe không nhiều, nhưng nó là 15% mà tôi tự cam kết với bản thân, không phải với bố mẹ, không phải với con, không phải với chồng. Là với chính tôi của năm 60 tuổi. Tôi nợ chị ấy nhiều lắm rồi, đã đến lúc bắt đầu trả.

Hai, mua bảo hiểm sức khỏe có quyền lợi khám tư. Trước đây tôi luôn nghĩ bảo hiểm y tế nhà nước là đủ. Nhưng sau buổi sáng nhìn mẹ xếp hàng, tôi hiểu rằng cái mình mua không chỉ là tiền khám mà là quyền được không phải xếp hàng từ 4 giờ sáng khi mình 65 tuổi. Bảo hiểm sức khỏe tư nhân với mức 5-10 triệu/năm cho người 30 tuổi không hề đắt. Nó đắt khi mình 50, vì lúc đó người ta sẽ tính cả tiền sử bệnh nền vào phí. Tôi mua sớm, tôi được giá rẻ, và tôi an tâm.

Ba, học một bộ môn rèn luyện thể chất bền vững. Không phải gym, không phải chạy bộ đua thành tích mà là pilates, yoga, bơi lội. Những bộ môn mà mình có thể duy trì đến tuổi 70. Bố mẹ tôi không có thói quen vận động từ trẻ, và bây giờ ở tuổi 65, mỗi bước đi đều là một cố gắng. Tôi không muốn mình ở tuổi đó phải dựa vào con cái mỗi lần ra khỏi cửa. Mỗi 30 phút tập pilates mỗi sáng hôm nay là 30 phút tôi đang gửi vào "tài khoản sức khỏe" của tôi ở tuổi 70.

Ba việc đơn giản. Không cần phải làm phú bà. Không cần phải lấy chồng giàu. Không cần phải trúng số. Chỉ cần quyết định không trì hoãn thêm một ngày nào nữa.

"Hậu vận đắt giá" - khái niệm rất Việt Nam mà thế hệ 30 đang hiểu lại

Người Việt mình hay nói câu "hậu vận đắt giá", "hậu vận hanh thông". Trước đây tôi nghĩ đây là khái niệm phong thủy, là chuyện của tử vi, là cái gì đó định sẵn theo lá số. Nhưng càng lớn, tôi càng tin rằng "hậu vận" không phải món quà của trời, nó là kết quả của những lựa chọn mình đã làm từ năm 25 tuổi.

Người có "hậu vận đắt giá" không phải là người tự nhiên giàu lúc về già. Đó là người từ năm 30 đã biết tiết kiệm, từ năm 35 đã biết đầu tư, từ năm 40 đã biết chăm sóc sức khỏe, từ năm 50 đã biết buông những gánh nặng không cần thiết. Cộng lại 30 năm những lựa chọn nhỏ ấy, đến năm 65 mới có cái "hậu vận đắt giá" mà người ngoài nhìn vào tưởng là số phận.

Cái mà cha mẹ tôi không có, không phải vì họ không yêu thương bản thân. Mà vì cả một thế hệ bố mẹ Việt đã sống trong giai đoạn mà việc "lo cho mình" là một xa xỉ, họ phải lo cho con cái, cho cuộc sống, cho mọi thứ trước khi nghĩ đến hậu vận. Đến lúc nhận ra cần lo cho mình thì đã quá muộn, tích lũy không có, sức khỏe đã đi xuống, và mỗi sáng đi khám là một cuộc trường chinh từ 4 giờ.

Thế hệ tôi may mắn hơn. Tôi có internet để học về tài chính cá nhân. Tôi có những bài như thế này để đọc. Tôi có những app ngân hàng cho phép chuyển tự động mỗi tháng. Tôi có quyền chọn không lặp lại cái vòng quay ấy. Vấn đề chỉ là tôi có thật sự muốn chọn hay không.

Sáng thứ Ba ấy, ngồi cạnh mẹ trong hành lang bệnh viện, tôi đã chọn. Và tôi mong, nếu bạn đọc đến dòng này, bạn cũng đang nghĩ đến một cái ghế nhựa lạnh ngắt nào đó, một cuốn sổ khám bệnh nào đó, một dáng người ngồi co ro chờ số khám nào đó và bạn cũng đang đưa ra lựa chọn của mình.

Bởi hậu vận đắt giá không tự đến. Nó được tích cóp từ mỗi quyết định không trì hoãn của ngày hôm nay.