Nhìn lại hành trình 10 năm qua, tôi cho rằng động thái "siết" lại quyền lực của chứng chỉ này vào năm 2026 của Bộ GD&ĐT không chỉ đúng, mà còn là sự can thiệp bắt buộc để cứu lấy sự công bằng trong giáo dục.

Từ "làn gió mới" đến "cơn bão" mất kiểm soát

Hãy quay lại thời điểm 2015-2016. Khi đó, quyết định miễn thi tốt nghiệp môn Ngoại ngữ cho thí sinh có IELTS 4.0 được xem là một bước đi đột phá. Giữa bối cảnh việc dạy và học tiếng Anh trong nhà trường còn nặng về ngữ pháp, thiếu tính ứng dụng, việc đưa một chuẩn quốc tế vào như một luồng gió mới. Nó thúc đẩy động lực học ngoại ngữ thực chất, giúp học sinh Việt Nam tiệm cận với thế giới. Đó là một khởi đầu đẹp.

Nhưng câu chuyện bắt đầu đi chệch đường ray khi các trường đại học bước vào giai đoạn tự chủ tuyển sinh từ 2018-2020. IELTS không còn là "điều kiện cần" (sơ tuyển) mà trở thành "điều kiện đủ", thậm chí là "vũ khí tối thượng" để xét tuyển thẳng.

Đỉnh điểm là những năm 2023-2024, chúng ta chứng kiến những bảng quy đổi điểm gây sốc. Một chứng chỉ IELTS 5.5 - mức điểm chỉ thể hiện khả năng sử dụng ngôn ngữ ở mức trung bình khá lại được một số trường quy đổi thành điểm 9, điểm 10 môn Ngoại ngữ. Thậm chí, nó trở thành "cứu cánh" gánh cả những môn văn hóa khác trong tổ hợp xét tuyển.

Từ khi nào, năng lực ngôn ngữ lại được định giá cao hơn tư duy Toán học, sự cảm thụ Văn học hay kiến thức Lịch sử, Địa lý?

Ảnh minh hoạ

Sự bất công đằng sau hào quang 4.0 - 6.5

Việc "thần thánh hóa" IELTS đã tạo ra hai hệ lụy nguy hiểm mà nếu không chặn lại, nền giáo dục sẽ bị méo mó:

Thứ nhất, bất bình đẳng về cơ hội:

Chúng ta không thể phủ nhận: IELTS là cuộc chơi tốn kém. Chi phí để học, ôn luyện và thi (gần 5 triệu đồng/lần thi) là con số khổng lồ với các gia đình ở nông thôn, miền núi. Khi các trường đại học dành quá nhiều chỉ tiêu cho xét tuyển IELTS, họ vô tình hất cẳng những học sinh giỏi, chăm chỉ nhưng nghèo, không có điều kiện tiếp cận lò luyện thi quốc tế. Cánh cửa đại học đáng lẽ phải mở rộng bằng nỗ lực học tập, nay lại hẹp đi vì rào cản tài chính.

Thứ hai, sự lệch lạc trong định hướng học tập:

Chính sách tuyển sinh là "chiếc gậy chỉ huy" của việc học. Khi IELTS được quy đổi quá cao, học sinh lao vào học tiếng Anh, bỏ bê các môn nền tảng khác. Chúng ta đang tạo ra một thế hệ có thể nói tiếng Anh lưu loát, nhưng tư duy logic, kiến thức xã hội và nền tảng khoa học lại rỗng tuếch. Đó là chưa kể tình trạng học sinh lớp 10, 11 đã vội vã "chạy" chứng chỉ để yên tâm có vé đại học, dẫn đến tâm lý chủ quan, buông xuôi các môn học khác ở bậc phổ thông.

Trả IELTS về đúng vị trí của nó

Thông tin về việc Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến siết chặt quy chế từ năm 2025-2026, giới hạn điểm cộng không quá 10% thang điểm xét tuyển, và quy đổi điểm không được chiếm quá 50% trọng số, theo tôi là một cái phanh gấp cần thiết.

Quyết định này không có nghĩa là phủ nhận tầm quan trọng của tiếng Anh. Trong kỷ nguyên toàn cầu, tiếng Anh vẫn là công cụ sinh tồn. Nhưng công cụ thì chỉ nên là công cụ. Nó là phương tiện để chúng ta tiếp cận tri thức, chứ không phải là thước đo duy nhất để đánh giá năng lực tư duy của một con người.

Đưa IELTS về vai trò hỗ trợ, giảm bớt quyền lực tuyệt đối của nó sẽ giúp:

Hạ nhiệt cơn sốt lò luyện: Trả lại tuổi thơ và thời gian cho học sinh để phát triển toàn diện.

Đảm bảo công bằng: Một học sinh vùng sâu vùng xa nỗ lực đạt 9 điểm Toán, Lý phải được trân trọng ngang hàng, hoặc thậm chí hơn một học sinh thành phố có IELTS 6.0 nhờ điều kiện ôn luyện tốt.

Lọc ảo năng lực: Các trường đại học sẽ phải tìm kiếm những phương thức đánh giá năng lực chuyên biệt phù hợp với ngành nghề đào tạo, thay vì "lười biếng" dựa dẫm vào một chứng chỉ ngôn ngữ.

10 năm qua, IELTS đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử là thúc đẩy phong trào học ngoại ngữ. Nhưng giờ là lúc nó cần lùi lại, trở về đúng vị trí của một chứng chỉ năng lực, nhường chỗ cho sự công bằng và giáo dục toàn diện lên ngôi. Quyết định sắp tới của Bộ, dù muộn, nhưng là sự điều chỉnh dũng cảm và đúng đắn.

Thanh Hương