Theo khảo sát mới nhất của GSMA (Hiệp hội Di động Toàn cầu), tới 96% người tiêu dùng ở khu vực ASEAN đang lo ngại mình sẽ trở thành nạn nhân của lừa đảo hoặc tấn công mạng. Và đáng nói hơn, khi lừa đảo đã xảy ra, gần một nửa số vụ việc được báo cáo vẫn nằm không được ai giải quyết.

Đó là bức tranh được vẽ ra trong hai báo cáo mà GSMA vừa công bố hôm 9/9 tại Digital Trust Summit, một phần trong chuỗi hội nghị M360 ASEAN diễn ra trong hai ngày 9 và 10/9 tại Kuala Lumpur, Malaysia. Sự kiện quy tụ đại diện các nhà mạng di động, cùng những cái tên lớn như Google, Meta, Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU), Mastercard và chính phủ nhiều nước trong khu vực, để bàn về một vấn đề đang âm thầm cản trở giấc mơ số hóa của ASEAN: niềm tin.

Khi lừa đảo trở thành chuyện thường ngày

Báo cáo đầu tiên, GSMA ASEAN Consumer Scam Report 2026, khảo sát người tiêu dùng tại sáu nước gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Con số đáng chú ý nhất có lẽ là: 8% người được khảo sát cho biết họ đã là nạn nhân của lừa đảo trong 12 tháng qua. Đáng chú ý, trong nhóm này, 68% chịu thiệt hại tài chính thực sự, và tới 82% không lấy lại được một đồng nào. Chỉ 10% may mắn thu hồi được toàn bộ số tiền đã mất.

Điều đáng lo hơn là phần lớn nạn nhân có báo cáo sự việc (69%), nhưng khoảng 45% số vụ được báo cáo vẫn chưa được giải quyết đến nơi đến chốn. Hệ quả là những người này mất niềm tin, họ tin tưởng thấp hơn vào các kênh liên lạc, nền tảng số và việc chia sẻ dữ liệu, thậm chí thay đổi hẳn cách họ tiếp nhận cuộc gọi hay tin nhắn từ bên ngoài. Một chi tiết đáng chú ý khác: người từng bị lừa có khả năng đổi tài khoản hoặc nhà cung cấp dịch vụ cao gấp đôi so với người chưa từng gặp chuyện này, một dấu hiệu rõ ràng cho thấy niềm tin đã rạn nứt sẽ kéo theo hành vi thực tế.

Ứng dụng tin nhắn hiện là "sân khấu" quen thuộc nhất của những kẻ lừa đảo, chiếm tới 41% tổng số vụ việc được ghi nhận. Các chiêu trò phổ biến xoay quanh đầu tư, tiền điện tử, mua sắm trực tuyến và tuyển dụng việc làm. Tất cả đều có một điểm chung là dẫn dụ nạn nhân tự tay chuyển tiền cho kẻ gian. Gần 9 trong 10 người tiêu dùng giờ đây đã có thể nhận ra ít nhất một hình thức lừa đảo có bàn tay của AI nhúng vào, cho thấy công nghệ này đang thay đổi cách tội phạm mạng vận hành nhanh đến mức nào.

AI, deepfake và bài toán khó của niềm tin số

Báo cáo thứ hai, Digital Nations 2026: Building Trusted Digital Ecosystems in ASEAN, nhìn vấn đề ở tầm vĩ mô hơn. Theo đó, khi các nước ASEAN đang dồn lực cho kinh tế số, ứng dụng AI, chính phủ số và hội nhập số xuyên biên giới, thì mức độ tin cậy vào hạ tầng, dịch vụ và thể chế số mới là yếu tố quyết định liệu những chiến lược này có thực sự đi vào đời sống hay chỉ nằm trên giấy.

Vấn đề là các công nghệ mới đang khiến việc xây dựng niềm tin ngày càng khó. AI giúp tội phạm mạng tạo ra các kịch bản lừa đảo tinh vi hơn, cộng thêm deepfake, giả giọng nói và giả danh khiến ranh giới giữa một tương tác thật và một cú lừa ngày càng mờ nhạt. Báo cáo chỉ ra 4 nền tảng cốt lõi của niềm tin số mà khu vực cần củng cố: danh tính số (khả năng xác minh ai là ai trên môi trường mạng), thông tin liên lạc (biết chắc một tin nhắn hay cuộc gọi đến từ đâu), hạ tầng vững chắc và khả năng ứng phó trước sự cố, và cuối cùng là chia sẻ thông tin giữa các bên để phát hiện rủi ro sớm hơn.

Đáng chú ý, các nhà mạng di động đang không còn chỉ đóng vai trò cung cấp kết nối. Từ vị trí truyền thống đó, họ đang lấn sân sang cả bốn nền tảng nói trên, tham gia xác minh danh tính, đảm bảo an ninh mạng, chống gian lận, cung cấp dịch vụ xác thực và chia sẻ thông tin đáng tin cậy trên khắp khu vực.

Không thể tự làm một mình

Phát biểu tại hội nghị, ông Julian Gorman, Giám đốc Khu vực châu Á - Thái Bình Dương của GSMA, nói thẳng vào vấn đề: "Chỉ cung cấp quyền tiếp cận thôi là chưa đủ. Khi các nền kinh tế số ASEAN ngày càng phát triển, người dân cần có niềm tin rằng các dịch vụ số an toàn, đáng tin cậy và có trách nhiệm."

Ông nhấn mạnh rằng những phát hiện từ hai báo cáo cho thấy niềm tin số giờ đây gần như là điều kiện tiên quyết để người dân chịu tham gia vào môi trường số, từ đó mới nói đến chuyện đổi mới sáng tạo hay tăng trưởng. Quốc gia nào xây dựng được niềm tin vững chắc vào hạ tầng, dịch vụ và thể chế số sẽ có lợi thế rõ rệt trong cuộc đua số hóa. Nhưng để làm được điều đó, một mình nhà mạng hay chính phủ không đủ, mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, nhà mạng di động, nền tảng số, tổ chức tài chính và các bên liên quan khác để cùng xác minh danh tính, xác thực thông tin liên lạc và chặn đứng gian lận trước khi thiệt hại xảy ra.

Cả hai báo cáo đều đi đến một điểm chung: hợp tác khu vực không chỉ giúp nhân rộng hiệu quả của các sáng kiến từng nước, mà còn tạo cơ hội để các quốc gia học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau, từ đó củng cố khả năng ứng phó và xây dựng niềm tin bền vững hơn cho hành trình chuyển đổi số của cả ASEAN.