Việc đóng gói, vận chuyển sách giáo khoa về địa phương được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam gấp rút triển khai

 Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tổng nhu cầu đăng ký sách giáo khoa được cập nhật là 245,94 triệu bản, trong khi kế hoạch in trước đó là 228,9 triệu bản và tới thời điểm 14/9, đã cung ứng đến các địa phương 236,60 triệu bản. Nhu cầu đặt sách phát sinh trong thời điểm áp sát năm học mới, vượt kế hoạch in trên 17 triệu bản. Trong khi thời gian đòi hỏi phải có sách đến tay học sinh gấp rút từng ngày đã khiến Nhà xuất bản Giáo dục chịu áp lực rất lớn.

Tại sao lại có tình huống bị động này?

 Điểm nghẽn dự báo từ cơ sở, triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa vội vã, phớt lờ cảnh báo pháp lý

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam vận hành dưới mô hình công ty TNHH MTV do Nhà nước nắm giữ 100% vốn. Đơn vị này chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp. Do đó, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam có trách nhiệm bảo toàn và phát triển vốn, không được phép tự ý in ấn tích trữ vượt mức quy định khi chưa có đơn đặt hàng hoặc nhu cầu xác thực, bởi nguy cơ tồn kho gánh lỗ sẽ vi phạm quy định quản lý vốn nhà nước.

Sách được tập kết để chuyển về các địa phương trong các ngày 14-15/9

 Trong khi đó, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam không có thẩm quyền hay bộ máy tổ chức để tự điều tra, dự báo số lượng học sinh tại từng trường học trên cả nước. Việc xây dựng kế hoạch in ấn, tái bản và phân phối hoàn toàn phụ thuộc vào danh mục, số lượng đăng ký và đơn đặt hàng chính thức do các Sở Giáo dục và Đào tạo, và hệ thống nhà trường tổng hợp gửi về. Khi dữ liệu đầu vào từ địa phương bị sai lệch hoặc chậm trễ, toàn bộ chuỗi cung ứng phía sau sẽ bị ảnh hưởng.

Trên thực tế, công tác tổng hợp dữ liệu năm học 2026–2027 tại nhiều nơi đã chưa được thực hiện đầy đủ, khiến đơn vị phát hành phải đặt hàng dựa trên ước tính. Hậu quả là nhu cầu phát sinh toàn quốc tăng gần 69,9 triệu bản (tương đương 39,7% so với dự báo ban đầu), vượt xa khả năng dự phòng thông thường.

Kênh đăng ký mua sách qua nhà trường vốn giúp điều tiết nhu cầu trong tháng 6 và tháng 7. Nhưng năm nay, do sắp xếp bộ máy chính quyền hai cấp, sáp nhập trường và kiện toàn ban giám hiệu, nhiều trường không tổ chức hoặc tổ chức tiếp nhận nhu cầu rất muộn. Đơn cử, đến ngày 25/8/2026, tại TP. Hồ Chí Minh vẫn còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách. Việc này khiến phụ huynh phải tự tìm mua tại hệ thống bán lẻ ngay trước ngày khai giảng, gây quá tải cục bộ.

Nghị định 271/2026/NĐ-CP ban hành ngày 03/7/2026 thể hiện bước tiến lớn trong chính sách an sinh xã hội của Đảng và Nhà nước, hướng tới mục tiêu mọi học sinh đều có cơ hội tiếp cận giáo dục bình đẳng. Việc quy định lộ trình tiến tới miễn phí SGK không chỉ giảm bớt gánh nặng tài chính trực tiếp cho hàng triệu gia đình - đặc biệt là hộ nghèo, cận nghèo và đồng bào vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số -mà còn khẳng định quan điểm coi giáo dục là quốc sách hàng đầu.

Quy định lộ trình miễn phí sách giáo khoa bắt buộc từ năm học 2029–2030 và yêu cầu UBND cấp tỉnh phải phê duyệt kế hoạch nhu cầu trước ngày 30/10 hằng năm để làm căn cứ lập dự toán và giao sách trước ngày 15/6. Tuy nhiên, khi NXBGDVN đã in và phát hành 80% sản lượng năm học 2026–2027, 10 địa phương vẫn công bố kế hoạch thực hiện miễn phí ngay trong năm học này mà chưa chuẩn bị đủ điều kiện kinh phí, thủ tục phê duyệt hay phương án mua sắm. Đến ngày 12/9/2026, cả 10 địa phương đều chưa triển khai được.

Ngày 21/7/2026, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã phát hành Công văn số 1246/NXBGDVN gửi Bộ Giáo dục và Đào tạo và các Sở Giáo dục và Đào tạo. Công văn nêu rõ quy trình đấu thầu, in và hoàn thiện sách giáo khoa cần tối thiểu 6 tháng (nếu đặt in bổ sung muộn thì đến tháng 02/2027 mới có thể giao sách). Tuy nhiên, nhiều địa phương đã không tiếp thu hay phản hồi đầy đủ, phớt lờ cảnh báo, tiếp tục phê duyệt kế hoạch và tổ chức đấu thầu muộn. Kết quả là các gói thầu diễn ra sát ngày khai giảng đều không có nhà thầu tham gia.

Chậm chễ trong tổ chức mua sắm và định hướng dư luận

Nhiều địa phương đã tổ chức đấu thầu quá muộn. Cụ thể,  TP. Huế ban hành kế hoạch ngày 10/8/2026, đến ngày 29/8/2026 hủy thầu để điều chỉnh từ 28 tỷ đồng xuống 12 tỷ đồng. Khánh Hòa ban hành kế hoạch ngày 27/8/2026. TP. Hồ Chí Minh và Gia Lai ban hành kế hoạch vào giữa tháng 8/2026. Quảng Ninh phải thay đổi phương thức mua sắm sau khi Nghị định 271 ban hành. Các mốc thời gian này đều sát hoặc sau ngày khai giảng, khiến việc cung ứng đúng hạn trở nên bất khả thi.

Một cửa hàng tại Hưng Yên mới được cấp bổ sung sách giáo khoa

 Sự chậm trễ trong công tác công khai số liệu phân bổ, địa điểm bán sách và giải thích nguyên nhân của chính quyền địa phương đã khiến những điểm thiếu sách cục bộ bị đẩy thành tâm lý hoảng loạn, tạo cảm giác "thiếu sách trên diện rộng".

Nhìn vào thực tế triển khai tại tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Khánh Hòa, sự bất cập trong công tác phối hợp và quản lý của địa phương hiện lên rất rõ nét qua các văn bản và lộ trình thực hiện.

Ngày 21/8/2026, Sở GDĐT tỉnh Đắk Lắk gửi Công văn số 2726/BC-SGDĐT thông báo nhu cầu 2,31 triệu bản SGK miễn phí, nhưng lại ghi chú đây chỉ là cơ sở để lập phương án, chưa thay thế đơn đặt hàng hay hợp đồng mua sách.

Ngày 27/8/2026, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã ra Công văn 1484/NXBGDVN nêu rõ thời gian đấu thầu và in cần 6–7 tháng, dự kiến giao trước 1 triệu bản trong tháng 11/2026. Đồng thời, Nhà xuất bản chỉ ra các điểm bất hợp lý trong đăng ký môn học lựa chọn (Âm nhạc, Mĩ thuật, Chuyên đề...) cấp THPT và đề nghị Sở GDĐT Đắk Lắk chốt đơn hàng chính thức trước ngày 30/8/2026. Tuy nhiên, Sở GDĐT Đắk Lắk hoàn toàn không phản hồi.

Tính đến ngày 07/9/2026, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cung ứng 6,8 triệu bản sách giáo khoa cho Đắk Lắk (đạt 100% kế hoạch phát hành ban đầu), sách tại cửa hàng vẫn còn nhiều. Sự thiếu hợp tác trong khâu thủ tục của địa phương dẫn đến việc báo chí đưa tin sai lệch rằng “Đắk Lắk thiếu 2,31 triệu bản SGK (tương đương 40%)”.

Trường hợp tỉnh Khánh Hòa vấn đề bất ổn lại do một nguyên nhân khác. Ngày 27/8/2026 (chỉ 1 tuần trước khai giảng), HĐND tỉnh Khánh Hòa mới ban hành Nghị quyết số 32/2026/NQ-HĐND thực hiện miễn phí sách giáo khoa cho học sinh vùng III, làm phát sinh mới 342.868 bản sách.

Trước đó, Nhà xuất bản Giáo dục đã cung ứng đầy đủ hơn 2 triệu bản sách giáo khoa theo đúng đơn đặt hàng ban đầu của tỉnh. Việc địa phương ban hành nghị quyết quá muộn đòi hỏi chu trình đấu thầu, in, vận chuyển mất 3 tháng, dẫn đến thông tin hiểu sai rằng “khu vực vùng III tỉnh Khánh Hòa bị thiếu SGK”.

Hậu quả của sự chỉ đạo thiếu đồng bộ là người dân dừng mua sách tự túc để chờ chính sách hỗ trợ của địa phương, còn các trường học thì không phát sinh đơn hàng sớm. Đến sát ngày khai giảng (thậm chí sau khi đã bước vào năm học mới), khi thủ tục mua sắm của địa phương vướng mắc hoặc phụ huynh phải tự ra các hiệu sách tìm mua thì đơn hàng mới ồ ạt đổ về  Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.

Đặc thù của ngành in ấn và xuất bản đòi hỏi thời gian nhất định cho các khâu: chuẩn bị vật tư, in ấn, đóng cuốn và vận chuyển qua hàng trăm cây số đến từng điểm trường. Việc các đơn hàng bổ sung phát sinh đột biến trong thời gian quá ngắn đã đặt đơn vị cung ứng vào thế hoàn toàn bất khả thi để đáp ứng ngay lập tức, dẫn đến tình trạng khan hiếm sách cục bộ tại một số tỉnh, thành.

Trước những biến động từ phía địa phương, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nghiêm túc nhìn nhận trách nhiệm trong công tác tổng hợp, dự báo nhu cầu chung. Đồng thời lập Tổ công tác phản ứng nhanh 24/7 để liên tục rà soát, điều phối và luân chuyển SGK giữa các địa phương thừa/thiếu.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã huy động tối đa công suất các nhà in đối tác, nâng tổng số lượng cung ứng đạt gần 240 triệu bản SGK tính đến giữa tháng 9/2026. Đồng thời, đơn vị mở hoàn toàn miễn phí hệ thống sách giáo khoa điện tử tại địa chỉ taphuan.nxbgd.vn để giáo viên và học sinh sử dụng tạm thời, cam kết hoàn tất việc cung cấp các bản sách in bổ sung còn thiếu trước ngày 30/9/2026.

Bài học kinh nghiệm cho mùa sau

Để chấm dứt tình trạng thiếu hụt cục bộ và bảo đảm tính chủ động trong khâu cung ứng SGK cho các năm học tiếp theo, việc khắc phục cần tập trung vào các định hướng giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, cần quy trách nhiệm rõ ràng cho chính quyền địa phương. Theo đó UBND các tỉnh, thành phố phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính chính xác của số liệu dự báo số lượng học sinh và nhu cầu sách giáo khoa trên địa bàn. Trường hợp các địa phương muốn chủ động triển khai chính sách miễn phí hoặc hỗ trợ sách giáo khoa sớm hơn lộ trình chung, bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình lập dự toán và thời hạn phê duyệt kế hoạch nhu cầu (trước ngày 30/10 hằng năm) theo đúng quy định tại Nghị định 271/2026/NĐ-CP để bảo đảm sách nhập kho thư viện đúng thời gian quy định.

Thứ hai, cần hoàn thiện cơ chế pháp lý đối với SGK. Cụ thể là  xem xét, đề xuất quy định đưa sách giáo khoa vào danh mục "sản phẩm, dịch vụ công thiết yếu". Việc định danh này sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc cho phép Nhà nước và các nhà xuất bản chủ động hơn trong cơ chế đặt hàng, bố trí ngân sách, dự trữ quốc gia và điều tiết nguồn hàng kịp thời khi xuất hiện biến động nhu cầu đột biến tại các vùng miền.

Thứ ba, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát liên ngành.  Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ quan chức năng cần siết chặt công tác kiểm tra, giám sát quá trình ban hành và thực thi các chính sách hỗ trợ, miễn phí SGK tại từng địa phương. Việc kiểm tra nhằm bảo đảm mọi chính sách trước khi ban hành đều được thẩm định kỹ lưỡng về nguồn lực và tính khả thi, tránh tình trạng thông tin chỉ đạo thiếu rõ ràng làm gián đoạn chuỗi cung ứng và ảnh hưởng đến quyền lợi của học sinh.