Nữ giới chiếm tỷ trọng lớn trong đội ngũ giáo viên phổ thông, đặc biệt ở tiểu học và THCS. Ảnh minh họa: Thể Phạm/Pexels.

Từ ngày 7/7/2026, chế độ phụ cấp ưu đãi theo nghề mới đối với nhà giáo, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục và nhân sự hỗ trợ giáo dục công lập chính thức có hiệu lực. Các mức phụ cấp từ 20% đến 80% được thực hiện từ ngày 1/1/2026. Nhưng bên cạnh những con số được quan tâm nhiều nhất, Nghị định 182/2026/NĐ-CP còn có một quy định tác động trực tiếp đến thu nhập trong thời gian sinh con: thời gian nghỉ thai sản của nhà giáo nữ không được tính hưởng phụ cấp ưu đãi theo nghề.

Điều này cần được hiểu chính xác. Giáo viên nghỉ thai sản vẫn hưởng chế độ thai sản nếu đáp ứng điều kiện của pháp luật bảo hiểm xã hội. Khoản bị dừng tính trong thời gian này là phụ cấp ưu đãi theo nghề, không phải toàn bộ quyền lợi thai sản.

Các mức phụ cấp ưu đãi theo nghề của nhà giáo đã được Phụ Nữ Mới thông tin khi Nghị định 182 được ban hành. Giáo viên mầm non và tiểu học thuộc nhóm hưởng 45%; một số nhóm làm việc tại vùng dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo hoặc cơ sở giáo dục đặc thù có thể hưởng 60%, 70% hoặc 80%.

Một điều khoản nhưng tác động giới không giống nhau

Nghị định 182 quy định bốn nhóm thời gian không được tính hưởng phụ cấp ưu đãi. Trong đó có “thời gian nghỉ thai sản đối với nhà giáo nữ” và thời gian nghỉ việc hưởng trợ cấp bảo hiểm xã hội. Quy định vì vậy không chỉ liên quan đến phụ nữ: những khoảng nghỉ hưởng chế độ bảo hiểm xã hội của nhà giáo nam cũng có thể thuộc diện không được tính phụ cấp. Tuy nhiên, tác động thực tế khó có thể phân bổ cân bằng giữa hai giới. Lý do nằm ngay trong cơ cấu lao động của ngành giáo dục.

Thông tin thống kê giới tại Việt Nam năm 2024 của cơ quan thống kê quốc gia, sử dụng số liệu Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho thấy năm học 2023–2024 nữ giới chiếm 79% giáo viên tiểu học và 70,2% giáo viên THCS. Ở THPT, nam giới chỉ chiếm khoảng một phần ba đội ngũ giáo viên; riêng đại học, tỷ lệ nam và nữ tương đối cân bằng hơn. Báo cáo cũng lưu ý định kiến coi nghề giáo phù hợp hơn với phụ nữ có thể góp phần duy trì mất cân bằng giới trong lựa chọn nghề nghiệp.

Chính sách phụ cấp áp dụng cho cả đội ngũ nhà giáo, nhưng cơ cấu giới của từng cấp học khiến tác động thực tế có thể khác nhau. Ảnh: C.T. PHAT/Pexels.

Một quy định không được thiết kế riêng cho một giới vì thế vẫn có thể tạo tác động giới rất rõ khi áp dụng trong một ngành có tỷ lệ nữ cao. Điều này càng dễ thấy ở các cấp học thấp, nơi nhiều giáo viên đang trong độ tuổi sinh con.

Không nên từ đó kết luận rằng Nghị định 182 “phân biệt đối xử với giáo viên nữ”. Phụ cấp ưu đãi là một cấu phần đãi ngộ nghề nghiệp; có thể hiểu logic của việc gắn khoản tiền này với thời gian thực hiện công việc. Nhưng đánh giá chính sách giới đòi hỏi thêm một bước: cùng một quy tắc khi đi vào một thị trường lao động mất cân bằng giới sẽ phân bổ lợi ích và phần thu nhập bị gián đoạn cho ai nhiều hơn?

Thai sản 100% không có nghĩa mọi khoản thu nhập đều được giữ nguyên

Đây là điểm giáo viên rất dễ nhầm khi nghe cụm từ “hưởng thai sản bằng 100%”.

Điều 59 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định trợ cấp thai sản một tháng bằng 100% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc của 6 tháng gần nhất trước khi nghỉ. Nhưng đối với người hưởng chế độ tiền lương do Nhà nước quy định, Điều 31 xác định căn cứ đóng BHXH gồm tiền lương theo chức vụ, chức danh, ngạch, bậc cùng một số khoản như phụ cấp chức vụ, thâm niên vượt khung, thâm niên nghề và hệ số chênh lệch bảo lưu; phụ cấp ưu đãi theo nghề không nằm trong danh mục này.

Với nhóm giáo viên thuộc chế độ tiền lương Nhà nước, vì vậy, nhận trợ cấp thai sản bằng 100% mức bình quân tiền lương đóng BHXH không đồng nghĩa tổng thu nhập trong thời gian nghỉ sinh sẽ giống tháng đang đứng lớp có hưởng phụ cấp ưu đãi nghề.

Khoảng chênh lệch tiềm năng cũng không giống nhau giữa mọi giáo viên. Người đang hưởng phụ cấp 20%, 40% hay 45% có cấu trúc thu nhập khác người thuộc nhóm hưởng 60–80%. Muốn biết số tiền cụ thể phải căn cứ mức lương, phụ cấp được tính trong công thức và hồ sơ của từng người; không thể lấy tỷ lệ phụ cấp nhân đơn giản với toàn bộ thu nhập để kết luận giáo viên “mất” bao nhiêu tiền.

Sự phân biệt này cũng hữu ích khi nhìn rộng hơn về quyền lợi thai sản của người lao động nữ. Chính sách bảo hiểm xã hội đang mở rộng phạm vi bảo vệ thai sản, kể cả với một bộ phận lao động tham gia BHXH tự nguyện, trong khi từng chế độ nghề nghiệp vẫn có nguyên tắc tính riêng.

Quy định mới làm rõ một điểm từng gây thắc mắc

Trước Nghị định 182, câu chuyện giáo viên nghỉ thai sản có được hưởng phụ cấp ưu đãi từng phát sinh cách hiểu không hoàn toàn đơn giản.

Thông tư liên tịch năm 2006 diễn đạt trường hợp không tính hưởng là thời gian nghỉ ốm đau, thai sản “vượt quá” thời gian theo quy định bảo hiểm xã hội. Trong khi đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo từng hướng dẫn năm 2024 rằng nhà giáo nghỉ thai sản trong thời hạn pháp luật quy định, do không trực tiếp tham gia giảng dạy, cũng không thuộc đối tượng tính hưởng phụ cấp ưu đãi. Những câu hỏi gửi tới cơ quan quản lý trong năm 2025 cho thấy đây không phải vấn đề thuần túy lý thuyết.

Nghị định 182 hiện diễn đạt trực tiếp hơn: thời gian nghỉ thai sản đối với nhà giáo nữ thuộc thời gian không được tính hưởng phụ cấp ưu đãi theo nghề. Với người thực hiện chính sách, điểm này giảm khoảng trống diễn giải nhưng đồng thời làm cho tác động thu nhập trong thời gian sinh con cần được thông tin rõ hơn.

Đây cũng là lý do chính sách dành cho giáo viên không nên được nhìn thành những mảnh rời. Luật Nhà giáo đã mở thêm quyền lựa chọn nghỉ hưu sớm của giáo viên mầm non; Nghị định 182 điều chỉnh phụ cấp nghề; pháp luật BHXH quyết định mức trợ cấp thai sản và lương hưu. Một giáo viên nữ có thể chịu tác động đồng thời của nhiều chính sách qua cả vòng đời nghề nghiệp.

Khi đánh giá chính sách đãi ngộ nhà giáo, dữ liệu người hưởng nên được tách theo giới và cấp học. Ảnh: ANH LÊ/Pexels.

Tăng đãi ngộ nhưng cần đo cả phần thu nhập bị gián đoạn

Mức phụ cấp cao hơn tại những địa bàn khó khăn và cơ sở giáo dục đặc thù là một tín hiệu tích cực đối với mục tiêu giữ chân nhà giáo. Nhưng chính các nhóm hưởng 60–80% cũng là nơi tác động của việc không tính phụ cấp trong thời gian nghỉ có thể đáng quan tâm hơn về giá trị tuyệt đối, tùy mức lương làm căn cứ.

Điều cần làm trước hết không nhất thiết là lập tức sửa quy định để trả phụ cấp trong toàn bộ thời gian thai sản. Một thay đổi như vậy phải tính tới bản chất của khoản phụ cấp, cân đối ngân sách và sự tương quan với các nhóm nghề nghiệp khác. Điều còn thiếu và có thể thực hiện ngay là dữ liệu về tác động.

Cơ quan giáo dục và đơn vị sử dụng lao động có thể theo dõi số người bị gián đoạn phụ cấp do nghỉ thai sản hoặc nghỉ hưởng chế độ BHXH, tách theo giới, cấp học, vùng và mức phụ cấp. Khi đã biết một giáo viên bình quân giảm bao nhiêu thu nhập trong thời gian nghỉ, nhóm nào chịu ảnh hưởng lớn nhất và điều đó có liên quan đến quyết định quay lại nghề hay không, việc đánh giá chính sách sẽ có căn cứ hơn.

Nhà trường cũng nên giải thích cấu trúc thu nhập trước khi giáo viên nghỉ sinh: khoản nào do cơ quan BHXH chi trả, khoản nào tiếp tục hưởng, khoản nào tạm dừng và thời điểm phụ cấp được tính trở lại. Đây là thông tin tài chính rất cụ thể nhưng có thể giúp gia đình chủ động hơn trong thời kỳ phát sinh thêm chi phí chăm sóc trẻ.

Ở chiều dài hạn, câu chuyện còn liên quan tới sự cân bằng giới của nghề giáo. Nếu cải thiện phụ cấp giúp nghề nghiệp hấp dẫn hơn với cả nam và nữ, chính sách có thể góp phần giảm tình trạng nữ hóa quá cao ở một số cấp học. Ngược lại, nếu các chi phí gắn với thai sản và chăm sóc vẫn chủ yếu rơi vào phụ nữ, chỉ tăng tỷ lệ phụ cấp khi đang làm việc chưa chắc giải quyết được toàn bộ bài toán giữ chân nhân lực nữ.

Một chính sách có thể trung tính về mục tiêu nhưng vẫn cần được đánh giá bằng kết quả thực tế theo giới. Với Nghị định 182, câu hỏi tiếp theo sau “giáo viên được hưởng bao nhiêu phần trăm phụ cấp?” nên là: khoản đãi ngộ mới phân bổ thế nào trong một lực lượng lao động mà phụ nữ đang chiếm đa số, và những thời điểm nào trong vòng đời nghề nghiệp khiến thu nhập giữa hai giới có thể khác đi?

Bốn điều cần nhớ về phụ cấp và nghỉ thai sản

Nghị định 182/2026/NĐ-CP được Chính phủ ban hành ngày 22/5/2026, có hiệu lực từ 7/7/2026; các mức phụ cấp được thực hiện từ 1/1/2026.

Phụ cấp ưu đãi theo nghề có nhiều mức từ 20% đến 80%, tùy đối tượng, cấp học, cơ sở giáo dục và địa bàn công tác.

Thời gian nghỉ thai sản của nhà giáo nữ không được tính hưởng phụ cấp ưu đãi theo nghề.

Trợ cấp thai sản theo Luật BHXH là chế độ riêng; mức 100% được tính trên bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH, không đồng nghĩa bảo lưu toàn bộ mọi khoản thu nhập trước khi nghỉ.