Hoạt động đào tạo giáo viên hỗ trợ trẻ em dân tộc thiểu số tại Kon Tum năm 2011. Ảnh: USAID Vietnam.

Từ ngày 1/1/2026, giáo viên mầm non có thêm một lựa chọn quan trọng đối với chặng cuối sự nghiệp: nếu có nguyện vọng, họ có thể nghỉ hưu ở tuổi thấp hơn tuổi nghỉ hưu thông thường nhưng không quá 5 năm. Điểm đáng chú ý nằm ở hai chữ “có nguyện vọng”.

Luật Nhà giáo số 73/2025/QH15 không buộc giáo viên mầm non phải rời nghề sớm hơn các nhà giáo khác. Quy định tạo thêm một quyền lựa chọn cho người làm công việc có đặc thù chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục trẻ nhỏ. Người muốn tiếp tục làm việc đến tuổi nghỉ hưu thông thường vẫn có thể tiếp tục nếu đáp ứng các điều kiện chung.

Nhìn từ góc độ giới, cách thực thi quyền này càng cần được theo dõi kỹ. Giáo dục mầm non là một nghề có mức độ nữ hóa rất cao. Số liệu Bộ Giáo dục và Đào tạo được Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam công bố cho thấy năm học 2019-2020, nữ giới chiếm 99,7% giáo viên mầm non. Đây là số liệu đã cách thời điểm hiện tại nhiều năm, vì vậy không nên dùng như tỷ lệ của năm 2026, nhưng nó cho thấy rõ cấu trúc giới đặc biệt của nghề này.

Một chính sách áp dụng cho cả nam và nữ vì thế vẫn có thể tác động chủ yếu tới phụ nữ trong thực tế.

Quyền lựa chọn chứ không phải một tuổi nghỉ hưu mới

Điều 26 Luật Nhà giáo quy định tuổi nghỉ hưu của nhà giáo về nguyên tắc thực hiện theo Bộ luật Lao động và pháp luật liên quan. Riêng nhà giáo trong cơ sở giáo dục mầm non, nếu có nguyện vọng, được nghỉ ở tuổi thấp hơn tuổi nghỉ hưu trong điều kiện lao động bình thường nhưng không quá 5 năm. Người có từ đủ 15 năm đóng bảo hiểm xã hội trở lên không bị giảm tỷ lệ phần trăm hưởng lương hưu do nghỉ trước tuổi. Luật hiện còn hiệu lực và được áp dụng từ ngày 1/1/2026.

Trong năm 2026, tuổi nghỉ hưu thông thường là 61 tuổi 6 tháng đối với lao động nam và 57 tuổi đối với lao động nữ. Nếu sử dụng toàn bộ khoảng giảm 5 năm mà Luật Nhà giáo cho phép, giáo viên mầm non nam có thể nghỉ từ khoảng 56 tuổi 6 tháng, còn giáo viên nữ từ khoảng 52 tuổi.

Như vậy, cùng một cơ chế “thấp hơn tối đa 5 tuổi” nhưng tuổi nghỉ thực tế của hai giới không giống nhau vì tuổi nghỉ hưu nền của nam và nữ vốn khác nhau.

Điều đó không đồng nghĩa Luật Nhà giáo ưu tiên riêng giáo viên nữ. Quyền nghỉ sớm áp dụng cho cả nam và nữ làm nghề mầm non. Nhưng vì lực lượng giáo viên của cấp học này tập trung rất lớn ở nữ giới, hệ quả về thu nhập, thời gian đóng bảo hiểm, cơ hội nghề nghiệp và nguồn nhân lực của ngành sẽ chủ yếu hiện ra ở phụ nữ.

Trẻ em tại một cơ sở mầm non ở Kon Tum năm 2011. Ảnh: USAID Vietnam.

Nhu cầu có một cơ chế linh hoạt cũng không phải mới xuất hiện khi Luật Nhà giáo được ban hành. Năm 2023, Công đoàn Giáo dục Việt Nam cho biết một cuộc khảo sát trên fanpage của tổ chức này nhận được 10.698 ý kiến, trong đó 96% đề nghị giáo viên mầm non được nghỉ hưu ở tuổi 55. Đây là khảo sát trực tuyến trên fanpage, không phải khảo sát mẫu đại diện cho toàn bộ giáo viên mầm non cả nước, nên tỷ lệ 96% không thể được diễn giải thành “96% giáo viên Việt Nam muốn nghỉ sớm”. Tuy nhiên, kết quả cho thấy nguyện vọng nghỉ sớm từng nhận được sự hưởng ứng rất lớn trong nhóm người tham gia khảo sát.

Đưa quyền này vào luật vì thế có thể được nhìn như một bước chuyển từ kiến nghị nghề nghiệp sang lựa chọn pháp lý. Nhưng chính vì đó là lựa chọn, cách truyền thông và thực thi cần tránh một cách hiểu ngược: giáo viên mầm non, đặc biệt là phụ nữ, “nên” nghỉ sớm.

Không bị trừ vì nghỉ sớm vẫn phải tính số năm đóng BHXH

Đây là điểm dễ bị hiểu nhầm nhất. Câu “không giảm tỷ lệ phần trăm hưởng lương hưu do nghỉ hưu trước tuổi” không có nghĩa một người nghỉ trước 5 năm chắc chắn nhận mức lương hưu giống như khi tiếp tục làm việc thêm 5 năm.

Luật Nhà giáo đã bổ sung vào pháp luật bảo hiểm xã hội quy định riêng cho nhóm giáo viên mầm non này: thời gian nghỉ trước tuổi không làm phát sinh phần giảm trừ tỷ lệ hưởng lương hưu vì yếu tố nghỉ sớm. Tuy nhiên, tỷ lệ lương hưu cơ bản vẫn được xác định theo số năm đóng BHXH.

Theo Điều 66 Luật Bảo hiểm xã hội, lao động nữ được tính 45% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH tương ứng với 15 năm đóng; sau đó mỗi năm thêm 2%, tối đa 75%. Đối với lao động nam, mức 45% tương ứng với 20 năm đóng; nam giới có từ 15 đến dưới 20 năm đóng bắt đầu ở mức 40% cho 15 năm rồi cộng thêm 1% cho mỗi năm tiếp theo trước khi đạt 20 năm. Bởi vậy, hai quyết định hoàn toàn khác nhau cần được tách bạch.

*Một là có bị trừ thêm tỷ lệ vì nghỉ trước tuổi hay không. Với giáo viên mầm non đáp ứng điều kiện của Luật Nhà giáo, câu trả lời là không.

*Hai là người đó đã có bao nhiêu năm đóng BHXH tại thời điểm nghỉ. Yếu tố này vẫn ảnh hưởng đến tỷ lệ lương hưu.

Ví dụ, nếu một nữ giáo viên đã có 25 năm đóng BHXH thì theo công thức chung, riêng phần tỷ lệ tính từ số năm đóng tương ứng 65%; nếu tiếp tục đóng đủ 30 năm thì có thể đạt mức tối đa 75%. Ví dụ này chỉ minh họa cơ chế tính tỷ lệ, chưa phải mức tiền lương hưu thực nhận vì số tiền thực tế còn phụ thuộc mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH và hồ sơ cụ thể của từng người.

Đây là lý do người có quyền nghỉ sớm cần được cung cấp một phép tính cá nhân trước khi quyết định, thay vì chỉ nghe thông tin “nghỉ sớm không bị trừ lương hưu”.

Chế độ làm việc đối với giáo viên mầm non cũng đã được điều chỉnh trong năm 2026. Thông tư 11/2026/TT-BGDĐT quy định lại thời gian làm việc, thời gian nghỉ hằng năm, định mức giờ dạy, giảm giờ dạy và quy đổi hoạt động chuyên môn đối với giáo viên mầm non công lập. Điều này cho thấy bài toán nghề nghiệp không chỉ được xử lý ở điểm cuối là tuổi nghỉ hưu mà còn phải xử lý cả điều kiện làm việc trong suốt quá trình gắn bó với nghề.

Một chính sách trung tính nhưng tác động giới rất rõ

Nếu chỉ đọc câu chữ của Điều 26, đây không phải chính sách dành riêng cho phụ nữ. Một nam giáo viên mầm non đáp ứng điều kiện cũng có quyền lựa chọn nghỉ trước tuổi giống đồng nghiệp nữ. Nhưng phân tích giới không dừng ở việc văn bản có nhắc tới “nam” hay “nữ” hay không.

Khi một nghề có lực lượng lao động gần như hoàn toàn là nữ, một thay đổi về tuổi nghỉ hưu sẽ tác động trực tiếp đến hàng loạt vấn đề của phụ nữ: thời gian sự nghiệp, số năm đóng BHXH, thu nhập sau khi rời thị trường lao động, khả năng đảm nhiệm vị trí quản lý và thời gian sống dựa vào lương hưu.

Ở chiều tích cực, quyền nghỉ sớm giúp một giáo viên có thể chủ động kết thúc sự nghiệp khi cảm thấy tuổi tác và sức khỏe không còn phù hợp với cường độ chăm sóc trẻ nhỏ. Người khác vẫn có thể lựa chọn làm việc lâu hơn để tăng thời gian đóng BHXH, duy trì thu nhập hoặc tiếp tục phát triển nghề nghiệp.

Chính yếu tố tự nguyện làm cho chính sách có giá trị. Nhưng cũng chính tại đây xuất hiện một rủi ro cần phòng ngừa. Nếu nhà trường, gia đình hoặc quan niệm xã hội dần coi nghỉ sớm là lựa chọn “phù hợp hơn với phụ nữ”, một quyền tự nguyện có thể vô tình biến thành kỳ vọng khiến phụ nữ kết thúc sự nghiệp sớm hơn.

Hệ quả dài hạn không chỉ nằm ở vài năm tiền lương. Nghỉ sớm hơn có thể đồng nghĩa với ít năm tích lũy bảo hiểm hơn, ít thời gian cạnh tranh cho vị trí quản lý hơn và thời gian hưởng lương hưu dài hơn. Đây không phải lý do để hạn chế quyền nghỉ sớm, mà là lý do cần bảo vệ bản chất tự nguyện của quyết định.

Câu hỏi chính sách vì thế không nên là “có nên để nữ giáo viên mầm non nghỉ sớm hay không”. Luật đã trao quyền lựa chọn cho cả hai giới. Câu hỏi cần theo dõi là người lao động có đủ thông tin và đủ điều kiện để lựa chọn thực sự hay không.

Hoạt động tập huấn giáo viên hỗ trợ giáo dục trẻ em dân tộc thiểu số tại Kon Tum. Ảnh: USAID Vietnam.

Ở chiều ngược lại, không nên vì lo ngại tác động thu nhập mà coi việc tiếp tục làm việc đến tuổi nghỉ hưu thông thường là phương án tốt cho tất cả. Chính sách tốt không thay một quy định cứng bằng một kỳ vọng cứng khác.

Một giáo viên muốn nghỉ sớm sau nhiều năm đứng lớp cần được thực hiện quyền của mình. Một giáo viên muốn tiếp tục công việc cũng không nên bị xem là “đã quá tuổi với nghề mầm non” chỉ vì đồng nghiệp có thể nghỉ sớm hơn.

Bình đẳng trong trường hợp này nằm ở khả năng ra quyết định trên cơ sở đầy đủ thông tin.

Cần biết ai nghỉ sớm và vì sao

Sau khi chính sách đi vào thực tế, việc chỉ thống kê số hồ sơ nghỉ hưu là chưa đủ. Cơ quan quản lý giáo dục và cơ quan BHXH có thể theo dõi số giáo viên đủ điều kiện nghỉ sớm, số người thực sự lựa chọn nghỉ, tuổi nghỉ bình quân, số năm đóng BHXH khi nghỉ và tỷ lệ hưởng lương hưu. Các chỉ số nên được tách theo giới, khu vực, loại hình cơ sở giáo dục và địa bàn.

Điều đó đặc biệt cần thiết khi số liệu giới của nghề mầm non cho thấy sự mất cân đối rất lớn. Số liệu công bố cho năm học 2019-2020 cho thấy nữ giáo viên chiếm 99,7%, nhưng để đánh giá một chính sách có hiệu lực từ năm 2026 cần có dữ liệu nhân sự cập nhật hơn.

Nếu phần lớn người sử dụng quyền nghỉ sớm là nữ, điều này chưa tự động chứng minh chính sách tạo ra bất bình đẳng. Cần tiếp tục biết vì sao họ lựa chọn như vậy.

Nếu lý do chủ yếu là sức khỏe và mong muốn cá nhân sau nhiều năm làm nghề, chính sách đang cung cấp đúng sự linh hoạt mà người lao động cần.

Nếu nhiều người muốn tiếp tục làm nhưng phải nghỉ vì điều kiện làm việc, thiếu nhân lực, áp lực chăm sóc hoặc những kỳ vọng về tuổi tác, bài toán lại nằm ở môi trường nghề nghiệp chứ không phải tuổi nghỉ hưu.

Nếu giáo viên từ chối nghỉ sớm chủ yếu vì lo mức lương hưu thấp, cần xem lại khả năng tư vấn BHXH, tiền lương và tích lũy của người lao động.

Cũng phải theo dõi phía còn lại của chính sách: trường mầm non có đủ người thay thế những giáo viên nghỉ sớm hay không. Một quyền lợi cá nhân hợp lý nhưng nếu được sử dụng với quy mô lớn trong bối cảnh thiếu giáo viên có thể tạo thêm áp lực tuyển dụng. Cách giải quyết không phải hạn chế quyền nghỉ mà phải dự báo nhu cầu nhân lực và chuẩn bị nguồn tuyển.

Công đoàn, cơ quan quản lý và BHXH cũng có thể cung cấp cho giáo viên trước khi quyết định ít nhất hai kịch bản: nghỉ tại thời điểm đủ điều kiện sớm nhất và tiếp tục làm thêm một số năm. Mỗi kịch bản cần thể hiện tuổi nghỉ, tổng thời gian đóng, tỷ lệ lương hưu dự kiến và mức hưởng ước tính.

Cách tư vấn đó đặc biệt cần thiết đối với phụ nữ bởi tuổi nghỉ hưu nền đã thấp hơn nam giới, trong khi công thức tính tỷ lệ lương hưu giữa hai giới cũng không hoàn toàn giống nhau.

Câu chuyện này có điểm giao với chính sách hạ tuổi trợ cấp hưu trí nhưng không giống nhau. Trợ cấp hưu trí xã hội nhằm mở rộng tầng an sinh cho những người không có hoặc không đủ điều kiện hưởng lương hưu từ BHXH; còn quyền nghỉ sớm của giáo viên mầm non liên quan trực tiếp đến một nhóm lao động nghề nghiệp có tham gia BHXH.

Luật Nhà giáo đã giải quyết một câu hỏi tồn tại nhiều năm: người làm nghề mầm non có thể được lựa chọn rời nghề sớm hơn hay không. 

Câu trả lời từ năm 2026 là có.

Phần việc tiếp theo khó hơn nằm ở thực thi: bảo đảm giáo viên hiểu chính xác quyền lợi, tự tính được hệ quả tài chính, không bị thúc ép nghỉ sớm và cũng không phải tiếp tục công việc chỉ vì thiếu thông tin về lương hưu.

Một chính sách cho phép nghỉ sớm chỉ thực sự tiến bộ khi nó mở rộng quyền lựa chọn, chứ không thay một tuổi nghỉ hưu bắt buộc bằng một khuôn mẫu mới về độ tuổi mà phụ nữ “nên” rời nghề.

Ba điều cần nhớ về nghỉ hưu sớm của giáo viên mầm non

 Không bắt buộc nghỉ sớm: Điều 26 Luật Nhà giáo quy định giáo viên mầm non “nếu có nguyện vọng” mới thực hiện quyền nghỉ ở tuổi thấp hơn.

Tối đa 5 năm: Đây là giới hạn tối đa so với tuổi nghỉ hưu thông thường, không có nghĩa mọi người phải nghỉ sớm đủ 5 năm.

Không bị trừ do nghỉ trước tuổi không đồng nghĩa lương hưu không đổi: Người có từ đủ 15 năm đóng BHXH trở lên không bị giảm tỷ lệ vì yếu tố nghỉ sớm, nhưng tỷ lệ hưởng vẫn phụ thuộc số năm đóng BHXH và công thức tính theo pháp luật bảo hiểm xã hội.