Chế độ thai sản tự nguyện được kỳ vọng mang lại điểm tựa tài chính thiết thực cho phụ nữ làm nghề tự do. Ảnh minh hoạ: Sunvani Hoàng (Pexels)

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) nhiều lần nhấn mạnh lao động nữ khu vực phi chính thức luôn đối mặt với rủi ro cao khi mang thai và sinh con do thiếu hụt lưới an sinh. Sự ra đời của Luật Bảo hiểm xã hội 2024, với quy định bổ sung chế độ thai sản vào chính sách bảo hiểm tự nguyện, đã đánh dấu một bước tiến lớn trong nỗ lực thu hẹp khoảng cách giới về quyền lợi lao động tại Việt Nam.

Khắc phục khoảng trống bảo vệ thai sản

Trước đây, bảo hiểm tự nguyện chỉ bao gồm chế độ hưu trí và tử tuất, khiến nhóm lao động tự do thiếu động lực tham gia. Phụ nữ làm nông nghiệp, bán hàng rong hay dọn dẹp vệ sinh phải đối mặt với áp lực mất hoàn toàn thu nhập trong thời gian ở cữ. Nhiều người buộc phải quay lại làm việc quá sớm, gây tổn hại nghiêm trọng đến sự phục hồi thể chất và tinh thần.

Quy định mới cho phép người tham gia từ đủ 6 tháng trở lên trong 12 tháng trước khi sinh được nhận khoản trợ cấp 2 triệu đồng cho mỗi con. Dù mức chi trả chưa cao, đây là lần đầu tiên ngân sách nhà nước trực tiếp cấp quỹ nhằm công nhận và bảo vệ quyền lợi sinh đẻ của phụ nữ nằm ngoài khu vực kinh tế chính thức. Chính sách này cũng bao phủ cả trường hợp lao động nam có vợ sinh con, qua đó san sẻ gánh nặng tài chính và khuyến khích nam giới đồng hành cùng bạn đời trong quá trình chăm sóc trẻ sơ sinh.

Việc tuyên truyền chính sách cần được thiết kế sát thực tế để nữ lao động phi chính thức dễ dàng tiếp cận và tham gia. Ảnh minh hoạ (Pexels-Sunvani-Hoang)

Nhận diện rào cản và nguy cơ tụt lại

Dù khung pháp lý đã mở rộng, quá trình đưa chính sách vào thực tiễn vẫn bộc lộ một số thách thức đặc thù giới. Thu nhập của nữ lao động tự do thường bấp bênh và thấp hơn nam giới, khiến việc trích lập một khoản cố định hàng tháng để đóng bảo hiểm trở thành gánh nặng. Thực tế cho thấy, phụ nữ kinh doanh nhỏ đóng BHXH tự nguyện thường gặp khó khăn trong việc duy trì chuỗi đóng liên tục nếu hoạt động mưu sinh xảy ra biến cố.

Mức hỗ trợ 2 triệu đồng hiện được áp dụng theo hình thức cào bằng và chưa thực sự bù đắp được chi phí sinh hoạt thiết yếu trong những tháng nghỉ sinh. Nếu không có cơ chế điều chỉnh linh hoạt theo sự trượt giá và chi phí y tế thực tế, giá trị của khoản trợ cấp này có thể giảm sút, khiến lưới an sinh chưa đủ sức thuyết phục người lao động gắn bó lâu dài.

Đảm bảo quyền lợi thai sản là chiến lược cốt lõi để bảo vệ sức khỏe và tương lai của nguồn nhân lực nữ. Ảnh minh hoạ (pexels-Ramyphotographer)

Cần cơ chế hỗ trợ bao trùm và linh hoạt

Để tối ưu hóa tác động giới, cơ quan quản lý cần tính toán phương án tự động điều chỉnh mức trợ cấp thai sản tỷ lệ thuận với tăng trưởng kinh tế hoặc chỉ số giá tiêu dùng hàng năm. Song song đó, chính quyền địa phương có thể nghiên cứu trích lập quỹ hỗ trợ bổ sung nhằm chia sẻ một phần mức đóng hàng tháng cho nữ lao động thuộc hộ cận nghèo.

Quá trình thực thi cũng đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ từ các tổ chức đại diện cho quyền lợi phụ nữ, đảm bảo thủ tục nhận trợ cấp diễn ra tinh gọn, không tạo thêm rào cản hành chính. Đảm bảo an sinh thai sản không chỉ dừng lại ở khoản tiền hỗ trợ ngắn hạn, mà là chiến lược cốt lõi để bảo vệ sức khỏe nguồn nhân lực nữ, hướng tới nền kinh tế bao trùm và công bằng.