Một phụ huynh gần đây đã dẫn lại bài “Vè chim” quen thuộc trong kho tàng dân gian, được trích từ Sách tiếng Việt lớp 2 cùng nhận định gây chú ý. “Hay chạy lon xon/ Là gà mới nở…”. Vè chim với nhịp điệu ngắn, vần điệu mộc mạc, mỗi hai câu khắc họa một loài chim với đặc điểm sinh động: sáo “hay nói linh tinh”, chìa vôi “hay nghịch hay tếu”, chèo bẻo “hay chao đớp mồi”, chim sâu “có tình có nghĩa”… Đó là cách người xưa quan sát thiên nhiên và truyền lại bằng thứ ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu âm thanh.

Vấn đề nằm ở hai chữ “lon xon”. Phụ huynh cho rằng câu “Hay chạy lon xon” là sai chính tả. Người này cũng dẫn lời giải thích từ ChatGPT và nhận định: Từ đúng phải là "lộn xộn". Nhận định này dẫn đến nhiều tranh cãi.

Người này cũng dẫn lời giải thích từ ChatGPT và nhận định: Từ đúng phải là "lộn xộn". Nhận định này dẫn đến nhiều tranh cãi.

Nếu chỉ đối chiếu với thói quen ngôn ngữ hiện đại, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến “lộn xộn” - một từ rất phổ biến, mang nghĩa hỗn độn, không trật tự. Tuy nhiên, tra cứu từ điển tiếng Việt cho thấy “lon xon” là một từ có thật, dù được ghi chú là “ít dùng”. Nghĩa thứ nhất: “như lon ton” - chỉ dáng đi, dáng chạy nhỏ nhắn, nhanh nhẹn, bước ngắn. Ví dụ: “chạy lon xon”. Nghĩa thứ hai: “hấp tấp, vội vàng”. Trong ca dao tục ngữ cũng từng xuất hiện: “Nghe con, lon xon mắng láng giềng”.

Như vậy, xét về mặt từ vựng, “lon xon” hoàn toàn không phải là một lỗi chính tả. Đó là một biến thể cổ, hoặc một từ địa phương, tồn tại trong đời sống ngôn ngữ nhưng dần ít được dùng trong tiếng Việt hiện đại.

Quan trọng hơn, đặt vào ngữ cảnh bài vè, “Hay chạy lon xon  Là gà mới nở” lại rất hợp lý. Hình ảnh chú gà con mới nở, lông còn tơ mịn, chạy những bước ngắn lích chích quanh mẹ đó chính là “lon xon”, gần nghĩa với “lon ton”. Nếu thay bằng “lộn xộn”, câu thơ sẽ đổi hẳn sắc thái: từ dáng chạy nhỏ nhắn đáng yêu thành một trạng thái rối ren, mất trật tự không còn phù hợp với hình tượng gà con.

Văn học dân gian vốn sinh ra từ truyền miệng. Mỗi vùng có thể có cách phát âm khác nhau, mỗi thế hệ có thể ghi chép lại bằng những mặt chữ hơi khác. Chính vì vậy, không thể áp một chuẩn chính tả hiện đại cứng nhắc để phán xét tất cả những gì thuộc về kho tàng truyền khẩu. Nhiều từ ngữ trong ca dao, vè, đồng dao từng rất quen tai với ông bà ta nhưng nay trở nên lạ lẫm với thế hệ trẻ. Khi gặp một từ “không quen”, phản xạ đầu tiên có thể là cho rằng nó sai. Nhưng đôi khi, đó không phải là sai mà là chúng ta chưa biết.

Thay vì vội vàng “bóc phốt”, có lẽ nên dành thêm vài phút tra cứu, đối chiếu, đặt từ vào bối cảnh. Ngôn ngữ Việt phong phú và nhiều tầng lớp; có những từ lấp lánh trong quá khứ mà hiện tại ta ít dùng đến.

Ở góc độ giáo dục, đây còn là một cơ hội hay để trò chuyện cùng con trẻ về sự đa dạng của tiếng Việt. Khi con hỏi “lon xon là gì?”, thay vì sửa thành “lộn xộn”, ta có thể giải thích rằng ngày xưa người ta dùng “lon xon” để tả dáng chạy nhỏ nhắn, hấp tấp. Qua đó, trẻ không chỉ học thêm một từ mới mà còn hiểu rằng ngôn ngữ luôn vận động, biến đổi theo thời gian.

Văn học dân gian không chỉ là những vần điệu cho vui tai. Đó là ký ức tập thể, là cách người xưa nhìn đời, nhìn thiên nhiên. Mỗi từ ngữ trong đó đều mang hơi thở của một thời. Có từ còn sống động đến hôm nay, có từ đã lui về phía sau, nằm im trong trang sách cũ.