Trong rất nhiều gia đình Việt, người mẹ nghiễm nhiên trở thành người chịu trách nhiệm nhấn nút "Không được" – hay nói cách khác là luôn phải đóng "vai ác".

Không cho ăn nhiều kẹo: Là mẹ.

Nhắc tắt tivi, cất máy tính bảng: Là mẹ.

Giục đi tắm, giục đi ngủ, giục làm bài tập, bắt dọn đồ chơi: Vẫn luôn là mẹ...

Nhưng ngay khi mẹ đang đóng vai "bảo mẫu nghiêm khắc" để rèn con vào nề nếp, thì bên cạnh lại luôn có những " đồng minh" tự phát xuất hiện với những câu nói cực kỳ quen thuộc:

"Ôi dào, ăn một miếng thì đã sao đâu nào~"

"Mẹ không mua thì để bố/ông/bà mua cho, nín đi con..."

"Đừng khắt khe thế, con nó còn nhỏ đã biết cái gì đâu!"

"Mẹ đi vắng rồi, xem thêm tập hoạt hình nữa cũng chẳng sao đâu!"

Nhiều gia đình nghĩ chuyện này là bình thường, cho rằng nuôi con thì phải "phân vai" — người đấm người xoa, người đóng vai thiện người đóng vai ác, nhà ai chẳng thế.

Nhưng thực tế, việc quanh năm suốt tháng đẩy người mẹ vào "vai ác" hoàn toàn không phải là giải pháp khôn ngoan. Nó không chỉ bào mòn tâm lý người mẹ, mà còn đang âm thầm làm tổn thương đứa trẻ.

Khi mẹ luôn là "vai ác": Mối quan hệ mẫu tử và chính người mẹ sẽ bị tổn thương đầu tiên

Trẻ nhỏ rất cần quy tắc, cần ranh giới rõ ràng và cần có người biết nói "Không". Nhưng "người đóng vai ác" đó tuyệt đối không thể chỉ có một mình mẹ.

Đối với một đứa trẻ, người mẹ không chỉ là người thiết lập kỷ luật, mà còn là "vùng an toàn" cực kỳ cốt lõi. Mẹ là nơi trẻ gửi gắm sự an toàn về cảm xúc, là nơi con tự do bộc lộ tình cảm, nhận sự chăm sóc hàng ngày và tìm kiếm cảm giác bình yên nội tâm. Mẹ có một vị trí vô cùng đặc biệt và không thể thay thế đối với con.

Nếu mẹ luôn phải đóng vai "người xấu": quy tắc do mẹ đặt, lệnh cấm do mẹ ban, phạt vạ do mẹ phạt, xung đột do mẹ gánh và những ấm ức, hờn giận của con cũng trút cả lên mẹ... thì sợi dây gắn kết, tình cảm yêu thương giữa mẹ và con sẽ rất dễ bị mài mòn. Đứa trẻ sẽ dần xa lánh mẹ và cảm thấy ngột ngạt khi ở bên mẹ. Đây là sự đánh đổi hoàn toàn không đáng.

Sự rạn nứt này cũng không thể bù đắp được bằng việc "ông bà thương hơn" hay "bố chiều hơn".

Tình trạng này còn đẩy các mối quan hệ khác trong gia đình vào thế mất cân bằng. Bố hoặc ông bà tưởng chừng như nhờ sự chiều chuộng, thỏa hiệp mà được lòng con cháu hơn, nhưng thực chất họ đang tự biến mình thành "lỗ hổng luật pháp" trước các quy tắc. Đứa trẻ sẽ học được cách "lách luật" bằng cách tìm đến họ, còn bản thân họ thì bị cảm xúc ăn vạ của đứa trẻ thao túng, ngày càng mất đi cái uy và khó đưa ra những lời răn đe có sức nặng sau này.

Bên cạnh đó, "vai ác" là công việc bạc bẽo nhất trong nhà. Mẹ phải nói "Không", phải đối mặt với tiếng khóc lóc ăn vạ của con, phải đóng vai người thực thi kỷ luật, chịu đựng sự giận dỗi của đứa trẻ và đôi khi là cả sự cằn nhằn, thiếu thấu hiểu từ chính chồng hay bố mẹ chồng... Việc này liên tục hút cạn năng lượng tích cực của người mẹ.

Khi áp lực nuôi dạy con cái đổ dồn vào một mình người mẹ, nó rất dễ dẫn đến hiện tượng kiệt sức vì nuôi con (parental burnout). Hậu quả của sự kiệt sức này không chỉ dừng lại ở việc mệt mỏi, stress: mẹ sẽ dần mất đi sự kiên nhẫn, có xu hướng né tránh trách nhiệm, ngó lơ các nhu cầu tình cảm của con, thậm chí là có những hành vi bạo lực, quát tháo...

Nói một cách công bằng, nhiều người mẹ trở nên ngày càng nóng nảy, hay quát mắng, độc đoán và lo âu là vì không có ai chịu đứng ra cùng họ gánh vác áp lực. Họ bị cô độc trong chính ngôi nhà của mình, chỉ có thể ngày ngày gồng mình lên trong bất lực, để rồi bị mắc kẹt hoàn toàn trong cái mác "vai ác".

Về lâu dài: Rất dễ nuôi dạy nên một "đứa trẻ có vấn đề"

Cụ ta có câu: "Không có quy củ, chẳng thành vuông tròn". Dù ở lứa tuổi nào, trẻ nhỏ đều cần những ranh giới ổn định, rõ ràng để biết điều gì được làm và không được làm. Khi ranh giới này mờ nhạt, theo kiểu "trống đánh xuôi, kèn thổi ngược", đứa trẻ sẽ rất dễ nảy sinh các vấn đề sau:

1. Trẻ khôn lỏi, tìm cách "thao túng" người lớn chứ không phục tùng quy tắc

Nhiều gia đình nghĩ rằng, một người nghiêm một người lỏng thì đứa trẻ sẽ phát triển "vừa vặn, thoải mái". Nhưng thực tế là, khi bị kẹp ở giữa một bên nói "Được" và một bên nói "Không", điều trẻ học được nhanh nhất không phải là "tuân thủ quy tắc", mà là "thao túng quy tắc".

Ví dụ: Mẹ không cho mua đồ chơi, con liền đi tìm bố; bố không đồng ý, con chạy đến cầu cứu bà; bà mủi lòng đồng ý mua cho, quay lại con còn đắc ý nói với mẹ: "Mẹ nhìn xem, vẫn là bà thương con nhất, mẹ chẳng thương con gì cả".

Lâu dần, trẻ sẽ hình thành một phản xạ tâm lý rất nguy hiểm:

Chỉ cần mình khóc lóc, ăn vạ đủ lâu, kiểu gì cũng có người chịu thua và nhượng bộ.

Chỉ cần mình tìm đến người mềm lòng nhất trong nhà, mình sẽ không phải chịu phạt.

Chỉ cần mình khiến bố mẹ hoặc ông bà đứng ở hai chiến tuyến đối lập để cãi nhau, mình sẽ giành chiến thắng.

Cách dạy con này vô tình giáo dục đứa trẻ rằng: Quy tắc đặt ra không phải để tuân thủ, mà là để mặc cả, dò xét và phá vỡ. Lâu dần, trẻ sẽ trở nên bướng bỉnh, thích chống đối và cực kỳ khó bảo.

2. Dễ khiến trẻ gặp các vấn đề về tâm lý và hành vi lệch chuẩn

Cách các thành viên trong gia đình cùng phối hợp để quản lý, chăm sóc và dạy dỗ con cái được các nhà tâm lý học gọi là Hệ thống cùng nuôi dạy (Coparenting system).

Một nghiên cứu quy mô lớn phân tích dữ liệu của hơn 41.000 người tham gia đã chứng minh rõ: Cách cha mẹ phối hợp nuôi dạy có mối liên hệ mật thiết với hành vi và sức khỏe tâm lý của trẻ. Nếu giữa cha mẹ và ông bà thường xuyên xảy ra xung đột, hạ bệ, giành quyền thể hiện trước mặt con hoặc tự ý phá bỏ quy định của nhau, đứa trẻ lớn lên sẽ rất dễ bị rối loạn cảm xúc, hung hăng hoặc tự kỷ.

Ngược lại, nếu ngay từ nhỏ trẻ được sống trong một gia đình mà người lớn có sự đồng thuận, nhất quán cao trong cách dạy dỗ, trẻ sẽ ít bị rối loạn cảm xúc, ngoan ngoãn hơn và có khả năng thích nghi, kỹ năng xã hội vượt trội khi đi học. Việc "bố một ý, mẹ một cực" hoặc một bên bỏ bê, phó mặc hoàn toàn chính là mầm mống gây ra các hành vi lệch chuẩn của trẻ trong tương lai.

3. Ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giao tiếp và kết bạn ở trường

Cách thức tương tác mà đứa trẻ học được từ chính gia đình mình sẽ được chúng bê nguyên văn vào trường mẫu giáo, trường học và các mối quan hệ bạn bè ngoài xã hội.

Các nghiên cứu tâm lý học đường đã chỉ ra rằng, sự "gắn kết, đồng lòng" trong cách dạy dỗ của cha mẹ giúp con trẻ hình thành các hành vi hướng xã hội tốt (như biết chia sẻ, hợp tác, giúp đỡ bạn bè, biết nhường nhịn). Ngược lại, những gia đình suốt ngày lục đục, bất đồng ý kiến và đùn đẩy "vai ác" cho người mẹ thường vô tình kích thích các hành vi phản xã hội ở trẻ (như thích phá hoại, cố ý gây tổn thương cho bạn, nói dối, khó thích nghi với nội quy trường lớp).

Vì vậy, việc luôn để mẹ đóng "vai ác" trong nhà chưa bao giờ là chuyện nhỏ. Nó phản ánh sự bất nhất trong triết lý giáo dục của gia đình, vô hình trung vừa tàn phá tâm lý người mẹ, vừa làm hại tương lai đứa trẻ.

Giải pháp: Làm sao để giải thoát người mẹ khỏi "vai ác"?

Trong hành trình nuôi dạy một đứa trẻ, trạng thái lý tưởng nhất là "người lớn phải đứng về cùng một phe trước mặt con".

"Cùng một phe" ở đây không có nghĩa là bắt tư tưởng của tất cả mọi người phải giống hệt nhau như đúc, mà có nghĩa là trước mặt đứa trẻ:

Tuyệt đối không phủ nhận, chỉ trích lẫn nhau.

Không tự ý phá luật, hạ bệ người khác trước mặt con.

Càng không để đứa trẻ phải kẹp ở giữa để chọn bên xem "ai thương mình hơn".

Để làm được điều này, gia đình nên áp dụng các nguyên tắc sau:

1. Họp gia đình và thống nhất quy tắc trước

Mấy giờ phải tắt tivi, một ngày được ăn mấy cái kẹo, bao lâu thì được mua đồ chơi mới, quy trình trước khi đi ngủ ra sao... vợ chồng và ông bà nên bàn bạc riêng với nhau trước. Khi trẻ vi phạm, mọi người phải dùng chung một "văn bản pháp luật" để xử lý.

Ví dụ về việc tắt tivi:

Khi mẹ nói: "Đến giờ rồi, tắt tivi đi tắm thôi con."

Bố lập tức đứng về phía mẹ: "Đúng rồi, hôm nay bố con mình thống nhất xem đến giờ này thôi mà. Con giữ lời hứa tự tắt tivi đi nào."

Ông bà dù có xót cháu thì cũng nên hỗ trợ: "Bà biết con vẫn muốn xem lắm đúng không, lại đây bà ôm cái nào, nhưng mình đã hẹn với mẹ rồi, phải thực hiện thôi con."

Khi đó, đứa trẻ sẽ hiểu rằng: Quy tắc trong nhà này là bất di bất dịch, không có khái niệm ai hung dữ hơn ai hiền hơn, và hoàn toàn không có "cửa" để ăn vạ hay lách luật.

2. Nguyên tắc "Phân rõ chính phụ"

Nếu gia đình đông thành viên (sống chung với ông bà) và tạm thời chưa thể đạt được sự đồng thuận 100%, hãy áp dụng quy tắc phân vai rõ ràng:

Các vấn đề mang tính nguyên tắc cốt lõi (an toàn, sức khỏe, giờ giấc sinh hoạt, học tập): Người nuôi dạy chính (tức là bố mẹ) phải có quyền quyết định cuối cùng. Ông bà có thể góp ý riêng khi không có mặt đứa trẻ, tuyệt đối không được bênh vực hay phủ quyết lời bố mẹ trước mặt cháu.

Các vấn đề nhỏ, không quá nghiêm trọng (hôm nay mặc bộ quần áo nào, đọc cuốn truyện nào trước, cuối tuần đi công viên nào chơi): Hãy nới lỏng ranh giới, cho phép ông bà và đứa trẻ có nhiều không gian tự quyết hơn để không khí gia đình bớt căng thẳng.

Một ngôi nhà hạnh phúc là nơi đứa trẻ nhìn thấy bố và mẹ không phải là hai người đang cạnh tranh tầm ảnh hưởng, ông bà và bố mẹ không phải là hai thế hệ xung đột như nước với lửa, mà tất cả người lớn đang là một "liên minh nuôi dạy" đồng lòng và đầy trách nhiệm.

Thứ mà một đứa trẻ thực sự cần để lớn lên khỏe mạnh về tâm lý chưa bao giờ là một "người tốt" chiều chuộng chúng vô điều kiện, mà là một tập thể người lớn sẵn sàng đồng lòng, nhất quán để bảo vệ ranh giới cho chúng.

Nguồn: Sohu