Trong phòng tham vấn giữa những ngày hè oi ả, cô bé 14 tuổi tên Tiểu Vũ (Trung Quốc) liên tục ôm chặt hai cánh tay, kéo tay áo xuống tận các khớp ngón tay. Cho đến khi em đưa tay nhận cốc nước, chuyên gia mới thoáng nhìn thấy những vết sẹo nâu nhạt đan xen trên cẳng tay. Đó là những dấu vết đã lành, nhưng dường như vẫn lưu giữ những tháng ngày đau khổ mà em chưa từng nói ra.

Theo chia sẻ của chuyên gia tư vấn tâm lý A Thu, đây không phải là tình huống hiếm gặp trong quá trình làm công tác tâm lý. Đằng sau những vết thương mà trẻ cố giấu dưới lớp áo dài tay có thể là những nỗi đau tinh thần mà người lớn chưa nhận ra.

Khi cha mẹ phát hiện con tự làm tổn thương cơ thể, phản ứng đầu tiên thường là bàng hoàng, tức giận và không hiểu chuyện gì đang xảy ra. Nhiều người đặt câu hỏi: Gia đình đâu có để con thiếu thốn, tại sao con lại trầm cảm, tại sao phải hành hạ bản thân như vậy?

Thế nhưng, theo chuyên gia, tự làm đau bản thân không đơn giản là biểu hiện của sự nổi loạn, làm nũng hay cố tình gây chú ý. Với một số trẻ đang chịu đựng những tổn thương tâm lý, đó có thể là cách các em đối phó với cảm xúc quá sức chịu đựng của mình.

Ảnh minh hoạ

Khi nỗi đau tinh thần không thể gọi thành tên

Một trong những lý do là tình trạng tê liệt cảm xúc. Khi bị mắc kẹt trong trạng thái đau khổ kéo dài, một số trẻ cảm thấy bản thân không còn vui vẻ, cũng chẳng thể khóc hay bộc lộ cảm xúc như trước. Các em sống trong cảm giác trống rỗng, mơ hồ, giống như bị ngăn cách với thế giới xung quanh bởi một tấm kính vô hình.

Khi nỗi đau tinh thần trở nên quá sức chịu đựng, cảm giác đau đớn về thể chất đôi khi lại khiến các em cảm nhận rõ ràng hơn về sự tồn tại của mình. Trong khoảnh khắc tự gây thương tích, cảm giác đau là có thật, cơ thể vẫn có phản ứng, từ đó tạm thời phá vỡ trạng thái tê liệt mà các em đang trải qua.

Một số trẻ khác lại chất chứa quá nhiều ấm ức, tức giận và tự trách bản thân nhưng không biết chia sẻ cùng ai. Các em không dám nổi giận, không thể khóc thành lời, cũng không tìm được người đủ tin tưởng để giãi bày. Khi ấy, việc làm đau cơ thể có thể trở thành một cách giải tỏa cảm xúc tiêu cực trong chốc lát.

Tuy nhiên, cảm giác nhẹ nhõm nếu có chỉ mang tính tạm thời. Tự gây thương tích không giải quyết được nguyên nhân của đau khổ, đồng thời có thể dẫn đến những tổn thương nghiêm trọng hơn nếu tình trạng tiếp diễn.

Việc trẻ lựa chọn cẳng tay để tự làm đau mình cũng có thể liên quan đến tính thuận tiện và khả năng che giấu. Những vết thương nằm dưới tay áo dài thường khó bị người khác phát hiện, giúp trẻ giữ kín điều mà các em chưa sẵn sàng chia sẻ.

Bởi vậy, đôi khi điều khiến người lớn chú ý đầu tiên chỉ là một thói quen tưởng chừng bình thường: đứa trẻ liên tục kéo tay áo, tránh để lộ cánh tay hoặc trở nên bất an khi ai đó vô tình chạm vào.

Đừng chỉ nhìn thấy vết thương mà bỏ qua nỗi đau của trẻ

Điều đáng lo ngại là nhiều trẻ có thể trải qua thời gian dài chịu đựng những cảm xúc tiêu cực trước khi cha mẹ nhận ra. Trong mắt người lớn, con vẫn đi học, ăn uống, sinh hoạt như thường ngày. Nhưng những biểu hiện bên ngoài ấy không đủ để khẳng định trẻ đang ổn về mặt tinh thần.

Khi phát hiện con có dấu hiệu tự làm tổn thương cơ thể, cha mẹ cần tránh phản ứng bằng cách quát mắng, đổ lỗi hoặc buộc con phải giải thích ngay lập tức. Những lời trách móc như “Con có thiếu thốn gì đâu”, “Sao lại làm chuyện dại dột như vậy” có thể khiến trẻ càng sợ hãi, xấu hổ và khép mình.

Thay vào đó, người lớn nên bình tĩnh hỏi han, lắng nghe mà không phán xét, giúp con hiểu rằng mình có thể chia sẻ khó khăn mà không bị trừng phạt. Điều quan trọng không phải là ép trẻ hứa sẽ không tái diễn hành vi, mà là tìm hiểu những gì đang khiến con đau khổ và giúp con tiếp cận sự hỗ trợ phù hợp.

Nếu trẻ có hành vi tự gây thương tích, cha mẹ nên đưa con đến gặp chuyên gia sức khỏe tâm thần hoặc bác sĩ có chuyên môn để được đánh giá. Không phải mọi trường hợp tự làm đau bản thân đều đồng nghĩa với ý định tự sát, nhưng cũng không nên mặc định rằng trẻ chỉ đang giải tỏa cảm xúc và không có nguy cơ nghiêm trọng.

Nếu vết thương cần được xử lý y tế, hoặc trẻ có nguy cơ gây tổn thương nghiêm trọng cho bản thân, gia đình cần tìm kiếm sự trợ giúp khẩn cấp.

Những vết sẹo trên cánh tay của một nữ sinh 14 tuổi có thể khiến người lớn giật mình, nhưng điều cần được quan tâm không chỉ là những gì đã xảy ra trên da thịt em. Đó còn là những cảm xúc, những lời chưa thể nói thành câu và những khó khăn mà em có thể đã âm thầm chịu đựng trong thời gian dài.

Đôi khi, trẻ không biết cách cầu cứu bằng lời. Vì thế, thay vì chỉ hỏi tại sao con lại làm đau bản thân, người lớn có thể bắt đầu bằng một câu hỏi khác: “Dạo này con đang phải trải qua chuyện gì mà khó khăn đến vậy?”. Một cuộc trò chuyện không phán xét không thể thay thế việc điều trị khi cần thiết, nhưng có thể là bước đầu giúp trẻ cảm thấy mình không phải đối mặt với nỗi đau một mình.