Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) cho biết, tính đến năm 2025, Trung Quốc sở hữu 44 triệu tấn trữ lượng đất hiếm, chiếm 34% tổng trữ lượng thế giới. Các quốc gia như Mỹ, Brazil và Ấn Độ cũng có trữ lượng dồi dào. Vậy tại sao thế giới vẫn phụ thuộc vào Trung Quốc để cung cấp đến 90% lượng đất hiếm?

Trữ lượng đất hiếm toàn cầu thực tế phân tán ở nhiều nơi. Tuy nhiên, hầu hết các quặng này, sau khi khai thác, vẫn phải được vận chuyển đến Trung Quốc để chế biến. Bởi vì việc tinh chế các nguyên tố đất hiếm không đơn giản; nó liên quan đến việc tách 17 nguyên tố, mỗi nguyên tố có tính chất hóa lý tương tự nhau. Quá nhiều tạp chất sẽ khiến thành phẩm không thể sử dụng được.

Trung Quốc bắt đầu nghiên cứu công nghệ tinh chế đất hiếm từ những năm 1970. Các nhà khoa học đã tìm cách tinh chỉnh các phương pháp chiết xuất song song và trao đổi ion, dành hàng thập kỷ để hoàn thiện các thông số. Ngược lại, Mỹ đã chi một khoản tiền khổng lồ để xây dựng nhà máy và mua thiết bị. Họ có thiết bị, nhưng không thể đạt được độ tinh khiết cần thiết, dẫn đến thiếu đơn đặt hàng.

Năm 2024, Trung Quốc sản xuất khoảng 270.000 tấn oxit đất hiếm và nhập khẩu 129.500 tấn quặng đất hiếm. Sau khi chế biến, nước này đã xuất khẩu 58.000 tấn nam châm vĩnh cửu, trị giá 2,9 tỷ USD.

Trung Quốc không chỉ là nhà cung cấp mà còn là trung tâm chế biến lớn nhất thế giới. Các sản phẩm đất hiếm có độ tinh khiết cao này được sử dụng trong định vị vệ tinh, động cơ xe điện và vật liệu từ tính hiệu năng cao, và các ngành công nghệ cao trên toàn thế giới đều không thể thiếu chúng. Trong nửa đầu năm 2025, Hoa Kỳ sản xuất 133.000 tấn đất hiếm, chỉ chiếm 28,9% tổng sản lượng toàn cầu, trong khi Trung Quốc chiếm 62%.

Về mặt chi phí, chi phí sản xuất tại Hoa Kỳ cao hơn 15% - 20% so với Trung Quốc, và các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường nghiêm ngặt hơn, trong khi tốc độ tích lũy công nghệ chậm hơn. Các chuyên gia ước tính rằng Hoa Kỳ sẽ cần ít nhất 10 đến 20 năm để bắt kịp Trung Quốc về các công nghệ cốt lõi.

Lợi thế của ngành công nghiệp đất hiếm Trung Quốc nằm ở phương pháp tiếp cận công nghệ vượt trội. Họ đã làm chủ công nghệ tách công nghiệp cho tất cả 17 nguyên tố đất hiếm, đạt độ tinh khiết 99,9999%.

Nguyên tố đất hiếm, công nghệ còn hiếm hơn? 

Trung Quốc nắm giữ vị thế độc quyền hiệu quả trong việc chế biến các nguyên tố đất hiếm nặng quan trọng – Dysprosium (Dy) và Terbium (Tb), và các nguyên tố đất hiếm nhẹ – Neodymium (Nd) và Praseodymium (Pr).  

Từ năm 1950 đến tháng 10 năm 2018, Trung Quốc đã đăng ký hơn 25.000 bằng sáng chế về đất hiếm, vượt xa con số 10.000 của Mỹ. Trong nhiều thập kỷ, các kỹ sư Trung Quốc đã hoàn thiện quy trình chiết xuất dung môi để tinh chế đất hiếm, đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo vị thế hàng đầu của Trung Quốc. Mặc dù công nghệ này có nguồn gốc từ Hoa Kỳ, nhưng những lo ngại về môi trường và quy định đã khiến việc phát triển đất hiếm trong nước trở nên không khả thi. Trung Quốc đã làm chủ quy trình này, trong khi các công ty phương Tây thiếu chuyên môn để đạt được kết quả tương tự.

Nhưng ngay cả khi tất cả các dự án khai thác đất hiếm mới này được hiện thực hóa trên toàn cầu, việc thách thức sự thống trị của Trung Quốc vẫn phải vượt qua trở ngại khó khăn nhất: giá cả.

Trung Quốc đã dành hàng thập kỷ để xây dựng năng lực sản xuất khổng lồ cho các khoáng sản đất hiếm, vì vậy tất cả các đối thủ cạnh tranh khác đều hoạt động trong thế bất lợi rất lớn. Giá nội địa Trung Quốc được khách hàng ngoài Trung Quốc sử dụng làm chuẩn mực. 

Hơn nữa, năng lực chế biến khổng lồ của Trung Quốc đồng nghĩa với việc họ sẵn sàng mở rộng sản xuất bất cứ khi nào có đối thủ tiềm năng xuất hiện và đẩy giá sản phẩm ra khỏi thị trường. 

Có thể nói, kiểm soát quá trình chế biến đất hiếm – chứ không phải khai thác – mới là yếu tố quyết định quyền lực trong nền kinh tế công nghiệp hiện đại. Cho đến khi Hoa Kỳ, châu Âu và châu Phi đầu tư vào tinh chế, tách chiết và sản xuất các sản phẩm hạ nguồn, thế độc quyền của Trung Quốc sẽ vẫn tồn tại.

Thùy Anh