PGS.TS Nguyễn Minh Tân, Trưởng Nhóm chuyên môn Kỹ thuật Quá trình, Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội. Ảnh: HT

Từ một đề tài hợp tác nghiên cứu giữa Việt Nam và Cộng hòa Áo năm 2012, nhóm nghiên cứu do PGS.TS Nguyễn Minh Tân, Trưởng nhóm chuyên môn Kỹ thuật Quá trình, Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội, dẫn dắt đã từng bước đưa công nghệ vào các cơ sở sản xuất tại địa phương. Quá trình này cho thấy, để kết quả nghiên cứu thực sự đi vào đời sống, chuyển giao công nghệ mới chỉ là bước khởi đầu.

Chia sẻ tại Hội thảo “Kinh tế sinh học và thương mại hóa công nghệ sinh học: Động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số” chiều 15/10, PGS.TS Nguyễn Minh Tân cho rằng đích đến của nghiên cứu ứng dụng phải là những sản phẩm có khả năng đáp ứng yêu cầu sản xuất và thương mại, thay vì chỉ dừng lại ở quy trình hoặc dây chuyền máy móc được chuyển giao.

Doanh nghiệp cần năng lực vận hành, không chỉ máy móc

Trong quá trình đưa công nghệ về các vùng nông thôn, nhóm nghiên cứu nhận thấy một vấn đề thường bị nhìn nhận chưa đầy đủ: Các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ không hẳn ngại đầu tư thiết bị như nhiều người vẫn nghĩ. Trên thực tế, không ít doanh nghiệp sẵn sàng bỏ vốn mua máy móc nhưng lại thiếu nhân lực đủ năng lực vận hành hiệu quả công nghệ mới.

Nhận diện điểm nghẽn này, nhóm nghiên cứu đã tích hợp giải pháp chuyển đổi số và tối ưu hóa hệ thống tự động vào các mô hình sản xuất. Nhờ đó, thiết bị được lắp đặt tại cơ sở của doanh nghiệp ở địa phương có thể được giám sát, điều khiển và điều chỉnh thông số kỹ thuật từ xa ngay tại Đại học Bách khoa Hà Nội.

Mô hình triển khai cho một doanh nghiệp tại Bắc Kạn (nay thuộc tỉnh Thái Nguyên) là ví dụ về cách nhóm nghiên cứu hỗ trợ doanh nghiệp làm chủ công nghệ. Thay vì chỉ bàn giao thiết bị, nhóm còn chú trọng khả năng vận hành thực tế, giúp hệ thống máy móc đáp ứng yêu cầu sản xuất tại cơ sở.

Một kết quả đáng chú ý khác là năng lực thực hành của sinh viên. Sinh viên năm thứ tư ngành Kỹ thuật hóa học có thể độc lập hoàn thành việc lắp đặt, vận hành hệ thống máy móc phức tạp cho doanh nghiệp trước khi tốt nghiệp. Cùng với những lô hàng nông sản chế biến đạt chuẩn, đây là kết quả cho thấy quá trình thương mại hóa có thể đồng thời tạo ra giá trị sản xuất và đào tạo nhân lực.

Từ kinh nghiệm đó, PGS.TS Nguyễn Minh Tân nhấn mạnh: “Đừng chỉ chuyển giao công nghệ, hãy cùng doanh nghiệp tạo ra sản phẩm có đơn hàng”.

Theo bà, giới khoa học cần chuyển dịch tư duy trong cách tiếp cận thương mại hóa. Một quy trình được chuyển giao hay một dây chuyền được lắp đặt chưa thể được xem là đích đến cuối cùng. Kết quả nghiên cứu ứng dụng chỉ thực sự phát huy giá trị khi tạo ra sản phẩm đạt chuẩn, vận hành ổn định trên dây chuyền sản xuất và đáp ứng các đơn hàng thương mại thực tế của doanh nghiệp.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân, Trưởng nhóm chuyên môn Kỹ thuật Quá trình, Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội

Cần cơ chế thử nghiệm để tháo gỡ vướng mắc định giá công nghệ

Bên cạnh những khó khăn trong quá trình đưa công nghệ vào sản xuất, việc định giá công nghệ và kết quả nghiên cứu, đặc biệt khi liên quan đến tài sản công, vẫn là vấn đề khiến các nhà khoa học và doanh nghiệp lúng túng.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân cho biết, dù cơ chế, thể chế và quyền tự quyết đã được tháo gỡ đáng kể, việc triển khai trên thực tế vẫn cần những hướng dẫn cụ thể hơn. Bà mong muốn Nhà nước sớm ban hành quy định chi tiết và xây dựng các chương trình cho phép thử nghiệm thực tế (sandbox), qua đó tạo điều kiện để các mô hình thương mại hóa được triển khai và kiểm chứng.

Theo bà, hành lang pháp lý chung đã có nhưng vẫn thiếu những trường hợp thực tiễn điển hình để các bên tham khảo. Điều này khiến cộng đồng nghiên cứu và doanh nghiệp, dù hào hứng với cơ hội thương mại hóa, vẫn chưa biết cách triển khai cụ thể.

Vì vậy, bà đề xuất đẩy mạnh các chương trình thử nghiệm, đồng thời làm rõ quy trình thành lập, cơ chế phân định trách nhiệm và phương pháp định giá công nghệ. Những hướng dẫn này sẽ giúp các bên có căn cứ thực hiện, thay vì phải tự tìm cách xử lý từng trường hợp.

Về nguyên tắc định giá, PGS.TS Nguyễn Minh Tân đồng tình với quan điểm của bà Lê Thị Khánh Vân, Phó Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam, rằng giá trị thực sự phải do thị trường quyết định, không thể áp đặt bằng một quy định cứng nhắc.

Bà dẫn ví dụ: Không thể mặc định rằng một đề tài từng được cấp kinh phí nghiên cứu 5 tỷ đồng thì kết quả phải được định giá tương đương hoặc cao hơn. Trên thực tế, thương mại hóa có thể mang lại 40 tỷ đồng nhưng cũng có thể chỉ đạt 2 tỷ đồng.

Để làm rõ quan điểm này, PGS.TS Nguyễn Minh Tân nhắc lại lời một người thầy của mình, hiện giảng dạy về đổi mới sáng tạo tại Mỹ: “Giá trị của một kết quả nghiên cứu khoa học chính là mức giá mà thị trường sẵn sàng trả và người bán đồng ý giao dịch”.

Theo ví dụ bà đưa ra, một công nghệ dù được kỳ vọng có giá trị 10 tỷ đồng nhưng nếu nhà đầu tư chỉ trả 2 tỷ đồng và bên sở hữu chấp nhận bán thì 2 tỷ đồng chính là giá trị giao dịch thực tế của công nghệ đó. Không có lý thuyết nào có thể thay thế kết quả được xác lập qua giao dịch trên thị trường.

Từ góc nhìn của người trực tiếp đưa công nghệ vào sản xuất, PGS.TS Nguyễn Minh Tân cho rằng giới khoa học và cộng đồng startup cần những chương trình thử nghiệm chính thức từ Nhà nước để hình thành các trường hợp điển hình. Những mô hình này sẽ cung cấp căn cứ thực tiễn cho việc định giá, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, giúp các bên có thêm cơ sở để triển khai trong thời gian tới.