Được xây dựng theo dòng chảy “Khoa học đi cùng lịch sử – Khoa học dẫn dắt tương lai”, chương trình tái hiện hành trình khoa học Việt Nam từ những ngày đầu giành độc lập đến kỷ nguyên đổi mới sáng tạo. Từ các bậc trí thức tiền bối như Trần Đại Nghĩa, Tôn Thất Tùng, Lê Văn Thiêm, Đặng Văn Ngữ, Trần Hữu Thước, Võ Quý Huân,  những người đặt nền móng cho các ngành khoa học trọng yếu trong điều kiện vô cùng gian khó  đến thế hệ nhà khoa học đương đại đang đưa tri thức vào thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân, Giám đốc Viện Nghiên cứu và Phát triển Ứng dụng các Hợp chất Thiên nhiên, Đại học Bách khoa Hà Nội

Trong số các gương mặt được vinh danh, PGS.TS Nguyễn Minh Tân, Giám đốc Viện Nghiên cứu và Phát triển Ứng dụng các Hợp chất Thiên nhiên, Đại học Bách khoa Hà Nội là một điểm sáng đặc biệt. Bà được biết đến là nhà khoa học tiêu biểu trong lĩnh vực nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, với những công trình mang tính thực tiễn sâu sắc, hướng tới nâng cao giá trị nông sản và cải thiện sinh kế cho người nông dân.

Giải bài toán từ thực tiễn nông nghiệp

Chia sẻ tại chương trình liên quan thực tế nông sản Việt Nam nhiều năm lặp lại vấn đề: “Được mùa nhưng mất giá”, PGS.TS Nguyễn Minh Tân khẳng định: “Với tư cách là một nhà khoa học, khi có vấn đề đặt ra thì phải tìm cách giải quyết”.

Chính từ tư duy đó, bà cùng cộng sự đã phát triển thành công công nghệ cô đặc nước quả ở nhiệt độ thấp và áp suất thường, một giải pháp công nghệ tiên phong trong chế biến sâu nông sản.

Theo bà, nhóm nghiên cứu đã xây dựng quy trình bay hơi các dịch mẫn cảm nhiệt như nước quả trong khoảng 30–35°C đến dưới 45°C. Vùng nhiệt độ này rất an toàn cho các hoạt chất có trong nguyên liệu. Thực hiện ở áp suất thường giúp giữ lại tối đa giá trị dinh dưỡng, màu sắc và hương vị tự nhiên, khắc phục hạn chế của các phương pháp cô đặc truyền thống vốn sử dụng nhiệt độ cao.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân cùng cộng sự đã phát triển thành công công nghệ cô đặc nước quả ở nhiệt độ thấp và áp suất thường, một giải pháp công nghệ tiên phong trong chế biến sâu nông sản.

Điểm ưu việt của công nghệ còn nằm ở việc tích hợp hệ thống bơm nhiệt, giúp tiết kiệm hơn 80% năng lượng so với công nghệ bốc hơi thông thường. Thiết bị chỉ cần nguồn điện và nước làm mát, có thể triển khai linh hoạt tại nhiều địa phương, không phụ thuộc vào hạ tầng phức tạp của một nhà máy lớn.

“Công nghệ có rồi, nhưng làm thế nào để đi vào đời sống?” – câu hỏi ấy luôn thôi thúc bà.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân cho rằng ở Việt Nam có rất nhiều doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ. “Nếu tôi làm được điều gì đó để các doanh nghiệp này có thể ứng dụng, thì tác động sẽ rộng hơn rất nhiều”, bà chia sẻ.

Từ suy nghĩ ấy, PGS.TS Nguyễn Minh Tân phát triển giải pháp Smojeva mô hình chế biến nông sản di động và thông minh. Công nghệ của bà được ứng dụng để tạo ra sản phẩm thử nghiệm, sau đó xây dựng lộ trình để doanh nghiệp đưa ra thị trường. “Họ chưa cần đầu tư hệ thống máy móc lớn đã có sản phẩm để thử thị trường”, bà phân tích.

Thực tế cho thấy, mô hình này đã hỗ trợ một số doanh nghiệp địa phương sản xuất thử nghiệm sản phẩm từ trái cây bản địa, từng bước hướng tới xuất khẩu. Nhờ cô đặc ở dạng dịch, nguyên liệu có thể hoàn nguyên thành sản phẩm gần như ban đầu, đồng thời giá trị tăng lên hàng chục, thậm chí hàng trăm lần. Từ loại quả địa phương chỉ vài nghìn đồng, sản phẩm sau chế biến có thể đạt giá trị cao gấp nhiều lần, mở ra cơ hội tiếp cận các thị trường khắt khe như Nhật Bản hay châu Âu.

Công nghệ Zeva (Jeva) của nhóm nghiên cứu đã được ghi nhận bằng 5 bằng sáng chế trong nước và 1 bằng sáng chế quốc tế. Những giải thưởng uy tín mà bà được trao tặng là sự ghi nhận xứng đáng cho hành trình bền bỉ ấy.

Trong quá trình phát triển công nghệ, PGS.TS Nguyễn Minh Tân đi khắp các vùng miền, tiếp xúc trực tiếp với nông dân, doanh nghiệp, hợp tác xã. Bà xây dựng cho mình một “bản đồ trái cây Việt”,  nơi ghi dấu những địa phương bà từng đặt chân đến.

"Bản đổ trái cây Việt" và lời hứa trách nhiệm

Điều đặc biệt trong câu chuyện của PGS.TS Nguyễn Minh Tân không chỉ nằm ở phòng thí nghiệm. Trong quá trình phát triển công nghệ, bà đi khắp các vùng miền, tiếp xúc trực tiếp với nông dân, doanh nghiệp, hợp tác xã. Bà xây dựng cho mình một “bản đồ trái cây Việt”,  nơi ghi dấu những địa phương bà từng đặt chân đến.

“Tôi có một bản đồ với rất nhiều loại quả, trải dài từ đầu đến cuối đất nước. Thứ nhất, đó là dữ liệu. Nhưng thứ hai, đó cũng là niềm tự hào. Mỗi dấu chấm trên bản đồ không chỉ là thông tin khoa học mà còn là ký ức về con người, về tâm tư và kỳ vọng của họ. Khi nhìn vào bản đồ ấy, tôi thấy đó là Việt Nam đối với tôi.” –PGS.TS Nguyễn Minh Tân cho biết.

Với bà, “bản đồ trái cây Việt” còn là lời nhắc nhở sâu sắc về trách nhiệm của một nhà khoa học. Khoa học không dừng lại ở công bố hay sáng chế, mà phải trở thành động lực nâng đỡ đời sống. Khát vọng lớn nhất của bà hiện nay là “đưa khoa học về với cuộc sống, đưa công nghệ xanh vào chế biến sâu nông sản, tạo ra những sản phẩm chất lượng cao có thể vươn ra thế giới nhưng vẫn giữ được hương vị Việt Nam”.

Trong ánh sáng của “Khát vọng Hải Đăng 2025”, câu chuyện của PGS.TS Nguyễn Minh Tân không chỉ là hành trình của một sáng chế công nghệ. Đó là hành trình của một nữ trí thức kiên định với lý tưởng, gắn bó với nông nghiệp Việt Nam và bền bỉ tìm lời giải cho những bài toán từ thực tiễn.

Song hành với nghiên cứu, PGS.TS Nguyễn Minh Tân còn là giảng viên tại Trường Hóa và Khoa học sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội. Với bà, đào tạo là một phần không thể tách rời của sứ mệnh khoa học.

“Tôi luôn mong muốn được góp phần đào tạo thế hệ kỹ sư trẻ mạnh mẽ, vững vàng chuyên môn, giàu nghị lực và giàu ước nguyện cống hiến cho Tổ quốc. Ngày hôm nay chúng tôi gieo mầm, các em sẽ tiếp tục vun trồng và đơm hoa kết trái cho xã hội ngày mai”, bà nói.

Trong ánh sáng của “Khát vọng Hải Đăng 2025”, câu chuyện của PGS.TS Nguyễn Minh Tân không chỉ là hành trình của một sáng chế công nghệ. Đó là hành trình của một nữ trí thức kiên định với lý tưởng, gắn bó với nông nghiệp Việt Nam và bền bỉ tìm lời giải cho những bài toán từ thực tiễn.

Giữa dòng chảy đổi mới sáng tạo, hình ảnh người nữ khoa học ấy  với “bản đồ trái cây Việt” trong tim và khát vọng xanh trong từng công trình, chính là một “ngọn hải đăng” lặng lẽ, soi sáng con đường đưa khoa học Việt Nam hội nhập và phát triển bền vững.