Đô thị mới phải có việc làm và dịch vụ thiết yếu

Một khu đô thị có thêm đường kết nối chưa đồng nghĩa người dân có thể ổn định cuộc sống tại đó. Nếu nơi làm việc, trường học, cơ sở y tế và các dịch vụ thiết yếu vẫn tập trung ở khu vực lõi, nhu cầu đi lại hằng ngày tiếp tục đổ về trung tâm. Đường mới khi ấy giải quyết một phần việc di chuyển, nhưng chưa giải quyết được sự mất cân đối giữa nơi ở và nơi làm việc.

Đây là vấn đề được Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn đặt ra tại hội thảo “Đầu tư phát triển hạ tầng đồng bộ, động lực tăng trưởng kinh tế và mở rộng không gian phát triển TP.HCM”, do Báo Tiền Phong phối hợp với Sở Xây dựng TP.HCM tổ chức ngày 16/10.

Theo ông Văn, hạ tầng phải tạo điều kiện phân bổ hợp lý việc làm, dịch vụ, nhà ở và tiện ích thiết yếu. Thành phố cần tránh tình trạng đô thị mới tiếp tục phụ thuộc vào khu vực lõi, hoặc phát triển lan rộng nhưng thiếu hạ tầng đồng bộ.

Sau hợp nhất, TP.HCM có điều kiện kết nối các trung tâm thương mại, dịch vụ với những khu vực công nghiệp, cảng biển, logistics, kinh tế biển và du lịch. Tuy nhiên, để các khu vực này cùng đóng góp vào tăng trưởng, thành phố phải giải quyết đồng thời hai yêu cầu: tổ chức lại không gian phát triển và lựa chọn hạ tầng phù hợp để kết nối.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn.

Theo Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM Trần Quang Lâm, việc hợp nhất TP.HCM với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu tạo ra không gian phát triển lớn hơn. Vấn đề đặt ra là làm sao chuyển lợi thế đó thành động lực tăng trưởng, gắn với yêu cầu ổn định và phát triển bền vững.

Không gian mới có các khu vực mang chức năng kinh tế khác nhau, từ thương mại, dịch vụ, sản xuất công nghiệp đến cảng biển, du lịch và các vùng sinh thái. Việc tổ chức đô thị đa trung tâm vì vậy cần làm rõ vai trò của từng khu vực, thay vì chỉ mở rộng diện tích xây dựng.

Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn cho rằng quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm cần hình thành một chỉnh thể kinh tế đô thị thống nhất. Trong đó, mỗi cực phát triển phải xác định được chức năng kinh tế chủ đạo, quy mô dân số, việc làm, nhu cầu đất đai, hạ tầng động lực và hạ tầng xã hội.

Cùng với chức năng riêng, từng cực phải có mối liên hệ với những khu vực còn lại. Cách tổ chức này nhằm tạo ra sự hỗ trợ giữa các trung tâm sản xuất, dịch vụ, cảng biển và dân cư, đồng thời hạn chế việc mọi nhu cầu đều tập trung về đô thị lõi.

Ông Trần Quang Lâm - Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM.

Đối với phát triển nhà ở, yêu cầu này có ý nghĩa trực tiếp. Nhà ở cần được bố trí trong quan hệ với nơi làm việc, giao thông công cộng và dịch vụ thiết yếu. Nếu những thành phần đó không được chuẩn bị cùng nhau, việc mở thêm khu dân cư chưa đủ để hình thành một trung tâm đô thị có khả năng hoạt động tương đối độc lập.

Ông Văn lưu ý TP.HCM cần tránh tình trạng hạ tầng giao thông phát triển đến đâu, đô thị mở rộng đến đó nhưng hạ tầng xã hội và chất lượng sống của người dân đi sau. Mỗi quyết định đầu tư cần trả lời rõ: mở ra không gian nào, tạo động lực kinh tế gì và mang lại giá trị gì cho người dân, doanh nghiệp.

Với giao thông đô thị, thành phố xác định đường sắt là một trong những hạ tầng chiến lược. Theo ông Trần Quang Lâm, TP.HCM đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành khoảng 255 km đường sắt đô thị và đến năm 2035 đạt hơn 500 km.

Để thực hiện kế hoạch, thành phố dựa vào cơ chế đặc thù được Quốc hội thông qua tại Nghị quyết 188, cùng các phương án huy động nguồn lực từ ngân sách, Trung ương và nhà đầu tư. Tuy nhiên, phát triển đường sắt còn phải gắn với cách bố trí dân cư và các hoạt động đô thị quanh tuyến.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn, mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng, thường gọi là TOD, phải tích hợp giao thông với sử dụng đất, nhà ở, thương mại, dịch vụ, không gian đi bộ và hạ tầng xã hội. Việc khai thác quỹ đất quanh nhà ga chỉ là một phần của mô hình này.

Như vậy, khu vực quanh các đầu mối giao thông cần được quy hoạch để người dân có thể tiếp cận phương tiện công cộng và những dịch vụ hằng ngày thuận tiện hơn. Giá trị đất tăng thêm từ đầu tư hạ tầng cũng cần được khai thác công khai, minh bạch và tái đầu tư cho hạ tầng.

Bên cạnh đường sắt đô thị, TP.HCM xác định các tuyến vành đai 3, vành đai 4, cao tốc và quốc lộ là mạng lưới giao thông khung phục vụ mở rộng không gian. Theo ông Lâm, các tuyến này cần được triển khai đồng bộ để tăng khả năng lưu thông hàng hóa, kết nối các khu vực và giảm áp lực cho trung tâm.

Phùng Công Sưởng - Tổng Biên tập Báo Tiền Phong.

Ở quy mô vùng, yêu cầu kết nối còn liên quan đến hoạt động sản xuất và xuất nhập khẩu. Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn đề nghị tổ chức các hành lang vận tải hàng hóa chuyên dùng, kết nối hệ thống cảng Cái Mép - Thị Vải, Cần Giờ với trung tâm logistics và Cảng hàng không quốc tế Long Thành.

Ông chỉ ra điểm nghẽn hiện nay không chỉ là thiếu công trình, mà còn là sự thiếu liên thông giữa đường bộ, đường sắt, đường thủy, cảng biển, hàng không và giao thông công cộng. Vì vậy, hiệu quả đầu tư phải được xem xét trên toàn mạng lưới, từ nơi phát sinh nhu cầu vận chuyển đến điểm tiếp nhận hành khách, hàng hóa.

Nhà báo Phùng Công Sưởng, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, cũng cho rằng hạ tầng kết nối thông suốt sẽ góp phần giảm áp lực cho trung tâm, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực logistics. Quá trình mở rộng đô thị cần bảo đảm sự đồng bộ giữa phát triển nhà ở và hệ thống giao thông.

Vốn có hạn, ưu tiên công trình giải quyết đúng điểm nghẽn

Nếu quy hoạch trả lời câu hỏi từng khu vực sẽ phát triển như thế nào, kế hoạch đầu tư phải xác định công trình nào cần làm trước để hiện thực hóa quy hoạch đó. Đây là yêu cầu lớn đối với TP.HCM khi nhu cầu hạ tầng tăng, trong khi nguồn lực nhà nước có giới hạn.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn, đầu tư công cần giữ vai trò dẫn dắt, tập trung vào các công trình hạ tầng khung có sức lan tỏa và khả năng mở ra không gian phát triển. Đồng thời, thành phố cần huy động hiệu quả vốn tư nhân, vốn quốc tế và hình thức đối tác công tư theo quy định.

Ông nhấn mạnh đầu tư đồng bộ không có nghĩa triển khai tất cả dự án cùng lúc. Thành phố phải xác định thứ tự ưu tiên, phân kỳ phù hợp, lựa chọn những dự án có tác động liên vùng, tháo gỡ đúng điểm nghẽn, tạo nguồn thu và thu hút các khoản đầu tư tiếp theo.

Việc lựa chọn vì thế cần dựa trên hiệu quả của công trình đối với cả hệ thống. Một dự án phải được đánh giá đầy đủ về tác động kinh tế - xã hội, môi trường, chi phí vận hành trong suốt vòng đời và khả năng kết nối với mạng lưới chung.

Cùng với nguồn vốn xây dựng, các điều kiện triển khai như quỹ đất, giải phóng mặt bằng và tái định cư cần được chuẩn bị. Đối với dự án PPP, cơ chế chia sẻ rủi ro và lợi ích cũng phải được tính toán để bảo đảm quyền lợi của Nhà nước, người dân và nhà đầu tư.

Theo ông Trần Quang Lâm, thành phố đang cụ thể hóa các cơ chế bằng nghị quyết của HĐND và quyết định của UBND, hướng đến tháo gỡ vướng mắc trong bồi thường, giải phóng mặt bằng, đẩy nhanh dự án cấp bách và lựa chọn hình thức đầu tư phù hợp.

“Vấn đề là làm sao để các cơ chế, chính sách đi vào cuộc sống”, ông Lâm nói.

TP.HCM phát triển hạ tầng, hướng đến đô thị đa trung tâm.

Theo Giám đốc Sở Xây dựng, cơ chế thuận lợi mới là điều kiện ban đầu. Thành phố còn phải lựa chọn giải pháp phù hợp, tổ chức thực hiện hiệu quả và rút ngắn thời gian đưa dự án vào thực tế. Nhà ở xã hội và nhà ở tái định cư cũng cần cơ chế triển khai linh hoạt hơn, đáp ứng nhu cầu của người dân trong quá trình mở rộng đô thị.

Yêu cầu này thể hiện rõ ở nhiệm vụ cải tạo khoảng 398 tuyến kênh, rạch, gắn với di dời khoảng 41.000 căn nhà ven sông, kênh, rạch. Theo ông Lâm, chương trình phải được triển khai cùng chỉnh trang đô thị, cải thiện khả năng thoát nước và nâng cao điều kiện sống.

Đây cũng là một phần của bài toán đầu tư hạ tầng đồng bộ: giải quyết giao thông phải đi cùng nhà ở và dịch vụ; chỉnh trang kênh, rạch phải gắn với tái định cư và thoát nước. Các hạng mục liên quan cần được tính toán ngay trong phương án triển khai.

Với đặc điểm của TP.HCM, mở rộng không gian còn phải tính đến ngập úng, triều cường, sụt lún, xâm nhập mặn và sức chịu tải của hệ sinh thái. Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn đề nghị coi sông, kênh, rạch, hồ điều hòa, hành lang xanh, vùng trữ nước và rừng ngập mặn Cần Giờ là những bộ phận cấu thành hệ thống hạ tầng.

Theo ông, phát triển hướng biển, cảng biển và đô thị ven biển phải dựa trên đánh giá khoa học, bảo đảm an toàn môi trường và khả năng chống chịu lâu dài. Những yếu tố này cần được xem xét trong lựa chọn không gian phát triển và đánh giá từng dự án.

Một yêu cầu khác là phối hợp giữa các địa phương. Nhiều hệ thống hạ tầng có phạm vi phục vụ vượt địa giới hành chính, từ giao thông hàng hóa, cảng biển đến cấp nước, thoát nước, kiểm soát ngập và xử lý chất thải rắn.

Thứ trưởng đề nghị có cơ chế điều phối đủ hiệu lực giữa TP.HCM với Đồng Nai, Tây Ninh và các địa phương trong vùng. Sự thống nhất cần được thực hiện từ quy hoạch, chuẩn bị đầu tư, phân kỳ, bố trí nguồn vốn đến quản lý vận hành, để công trình tại từng địa phương có thể kết nối và khai thác hiệu quả.

Với người dân, kết quả của quá trình mở rộng đô thị sẽ thể hiện ở khả năng tiếp cận nhà ở, việc làm và dịch vụ thiết yếu. Đây cũng là yêu cầu Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn đặt ra đối với đầu tư hạ tầng: kết nối các động lực kinh tế phải đi cùng giảm chi phí và nâng cao chất lượng cuộc sống.