Chúng ta quen miệng gọi tên, quen cái không khí hối hả của những ngày cuối năm, nhưng liệu có bao giờ bạn tự hỏi chữ "Chạp" ấy từ đâu mà ra? Đằng sau một âm tiết mộc mạc là cả một hành trình lịch sử của những lễ tế ly kỳ và sợi dây gắn kết tâm linh bền chặt của người Việt từ ngàn đời nay.

Chữ "Chạp" và nguồn gốc từ những buổi lễ tế giữa rừng già

Để hiểu về chữ "Chạp", chúng ta phải ngược dòng thời gian về với vùng đất của những triết lý cổ phương Đông. Thực tế, "Chạp" là một biến âm của từ "Lạp". Trong cuốn Thuyết văn giải tự, chữ "Lạp" (臘) được giải thích là tên gọi của một lễ cúng tế thần linh vào dịp cuối năm. Chữ "Lạp" này vốn được ghép từ bộ "Nhục" (thịt) và chữ "Tạm" (sự săn bắn), gợi mở về một tập tục xa xưa: Sau một năm lao động vất vả, khi mùa màng đã thu hoạch xong và tiết trời chuyển lạnh, người xưa thường tổ chức những cuộc săn bắn lớn. 

Những chiến lợi phẩm thu được từ rừng núi sẽ được dâng lên tổ tiên và các vị thần đất, thần sông để tạ ơn một năm no đủ và cầu mong sự bảo hộ cho năm mới. Theo thời gian, chữ "Lạp" đi vào đời sống người Việt qua sự giao thoa văn hóa, qua miệng người bình dân, âm "L" dần chuyển thành âm "Ch", và thế là từ "tháng Chạp" ra đời, nghe vừa gần gũi, vừa đượm mùi khói bếp, vừa gợi nhắc về những ngày đông lạnh giá nhưng ấm áp tình thân.

Tại sao lại gọi là "Ăn Chạp" và ý nghĩa của việc "mời" người xưa trở về

Tháng Chạp trong tâm thức người Việt không chỉ là một đơn vị thời gian trên lịch tờ, mà nó là cả một mùa lễ hội tâm linh đặc biệt. Bạn có để ý rằng, hiếm có tháng nào trong năm mà chúng ta lại tổ chức nhiều buổi cúng kiếng, tụ họp gia đình như tháng này không? Ở nhiều vùng miền, đặc biệt là miền Trung và miền Bắc, khái niệm "đi Chạp" hay "ăn Chạp" vẫn còn rất đậm nét. Đây chính là lúc các dòng họ tổ chức lễ tảo mộ, sửa sang lại mồ mả tổ tiên cho sạch đẹp để chuẩn bị đón Tết. 

Hành động này không đơn thuần là dọn dẹp cỏ dại, mà là một sự "đánh thức" lòng hiếu thảo. Người Việt tin rằng, khi tháng Chạp về, ranh giới giữa cõi âm và cõi dương trở nên mờ nhạt hơn, là lúc con cháu bày tỏ lòng tri ân với gốc gác. Chữ "Chạp" vì thế còn mang hàm nghĩa của sự kết nối, là khi những người đi xa lặn lội trở về, cùng nhau quây quần bên mâm cơm cúng tộc, kể cho nhau nghe chuyện một năm qua và tự hào về cội nguồn của mình.

Sự chuyển mình từ lễ tế cổ xưa đến "mùa vội vã" của cuộc sống hiện đại

Nếu ngày xưa, tháng Chạp gắn liền với những cuộc đi săn và lễ tế thần rừng, thì ngày nay, "Chạp" lại mang một gương mặt khác: Gương mặt của sự bận rộn và hy vọng. Có người nói tháng Chạp là tháng "đòi nợ", tháng của những deadline dồn dập, của những đơn hàng tất bật. 

Nhưng nếu bình tâm lại, bạn sẽ thấy cái "vội" của tháng Chạp rất khác. Đó là cái vội của người vợ đi chợ sớm chọn mua mẻ cá ngon về làm mắm, là cái vội của người chồng sửa lại mái hiên, quét lại lớp vôi mới cho ngôi nhà thêm sáng sủa. 

Trong cái không khí se lạnh, mùi nhang trầm lan tỏa từ những buổi lễ cúng ông Công ông Táo, hay đơn giản là mùi bụi bặm khi dọn dẹp nhà cửa, tất cả đều tạo nên một phong vị rất riêng. Chữ "Chạp" giờ đây không còn bó hẹp trong điển tích cổ mà đã hóa thân vào từng nhịp sống: Là lời hỏi thăm "Đã sắm sửa gì cho tháng Chạp chưa?", là sự nôn nao khi nhìn thấy những chậu cúc vạn thọ đầu tiên xuống phố. Nó là khoảng nghỉ cần thiết để chúng ta nhìn lại mình trước khi khép lại một chương cũ của cuộc đời.

Tháng Chạp chính là "cánh cửa" dẫn vào mùa xuân. Hiểu được ý nghĩa sâu xa của chữ "Chạp" từ một lễ tế tạ ơn cổ xưa đến mùa tri ân tổ tiên hiện tại, chúng ta mới thấy trân trọng hơn từng ngày trôi qua trong tháng này. Thay vì chỉ thấy áp lực của việc dọn nhà hay chi tiêu, hãy thử nhìn tháng Chạp bằng con mắt của người xưa: Một mùa để bày tỏ lòng biết ơn. Biết ơn cha mẹ vẫn còn khỏe mạnh để ta được về thăm, biết ơn công việc đã cho ta cơm ăn áo mặc, và biết ơn chính bản thân mình đã nỗ lực suốt 12 tháng qua. 

Tháng Chạp, vì thế, là tháng của sự bao dung và sum họp. Khi ta cầm nén hương đứng trước bàn thờ tổ tiên trong những ngày này, hãy nhớ rằng ta đang tiếp nối một sợi dây văn hóa ngàn năm, từ cái lễ "Lạp" tế thần ngày ấy cho đến bữa cơm ấm cúng hôm nay. Hãy cứ để tháng Chạp trôi qua trong sự bình thản, để mỗi chúng ta đều có cơ hội được "sống chậm" trong cái nhịp quay hối hả của đất trời, chuẩn bị một tâm thế rạng rỡ nhất để bước sang năm mới.

Khánh Hà