Tối 16/5, nữ doanh nhân Hằng Túi (Nguyễn Bích Hằng, SN 1987) - một trong những gương mặt kinh doanh online có "số má" hàng đầu một lần nữa lên tiếng về chiếc vòng ngọc mẹ tặng, sau khi mang đi kiểm định lần thứ 3. Cô khẳng định: "Đến giờ phút này, sau 3 lần kiểm định khác nhau, chắc chắn chiếc vòng mẹ tặng mình là vòng ngọc phỉ thúy Natural Jadeite Jade chứ không phải mã não, thạch anh hay chalcedony bọt khí gì đó như các bạn phán xét".

Câu chuyện bắt đầu từ năm 2021, khi Hằng Túi chia sẻ về chiếc vòng được mẹ cất giữ suốt 20 năm và cho rằng đó là "vòng ngọc phỉ thúy băng thủy tinh chủng Jade A tự nhiên, rất quý hiếm". Cộng đồng mạng đặc biệt là giới chơi ngọc ngay lập tức xôn xao: Người tin, người hoài nghi, người mang ảnh ra "soi" và bàn luận.

Trên một số diễn đàn chơi ngọc lớn, có thành viên đã đối chiếu hai chứng thư kiểm định của cùng một chiếc vòng một ghi "A-type Jade", một ghi "B-type Jade" và đặt câu hỏi: Vì sao cùng một sản phẩm lại có thể cho ra hai kết quả khác nhau? Đáng chú ý, chính Hằng Túi cũng thừa nhận trong dòng chia sẻ mới nhất: "Còn chi tiết hơn nữa đều đang phải kiểm định lại và kiểm định thêm, chưa ai dám chắc một điều gì, kể cả những chuyên gia có hơn 40 năm kinh nghiệm đang làm việc ở các trung tâm kiểm định uy tín nhất Việt Nam trực tiếp cầm mẫu và kiểm định. Thậm chí còn tư vấn mình nên đem ra nước ngoài để kiểm định. Lúc đó mình cũng thấy bất ngờ vì kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm về Ngọc học thật sự rất vô biên và không đơn giản như mình nghĩ".

Ở đây, mục tiêu của bài viết không phải đứng về phía nào trong cuộc tranh luận đó, càng không nhắm vào bất kỳ cá nhân hay đơn vị kiểm định nào. Trách nhiệm xác minh từng vụ việc cụ thể thuộc về cơ quan có chuyên môn và các bên liên quan. Nhưng có một sự thật ai cũng phải thừa nhận: Sự việc cho thấy chơi ngọc đặc biệt với người mới là một mê cung mà nếu không có kiến thức nền, ngay cả khi cầm tờ chứng thư trên tay, bạn vẫn có thể chưa hiểu mình đang sở hữu gì.

Ngọc học là một "đại dương", kể cả chuyên gia 40 năm cũng có khi phải dừng lại

Để hiểu vì sao chiếc vòng của Hằng Túi đi qua ba phòng kiểm định mà vẫn còn câu chuyện để nói, cần biết rằng phỉ thúy là một trong những loại đá quý phức tạp bậc nhất trong ngành ngọc học. Không giống như kim cương có bộ tiêu chí 4C (Cut, Color, Clarity, Carat) rõ ràng và máy móc đo lường dễ dàng, phỉ thúy là thế giới của cảm quan và kinh nghiệm tích lũy qua hàng chục năm.

Chuyên gia Vu Thanh Nhiên, một trong những gương mặt thẩm định phỉ thúy nổi tiếng Trung Quốc từng chia sẻ một triết lý làm nghề rất đáng để người mới chơi ngọc thuộc lòng: "Mỗi một món ngọc phỉ thúy, trước khi đến tay khách hàng, đều phải vượt qua hai cửa ải lớn - cửa ải xác thực (bảo chân) và cửa ải về tình trạng, chất lượng (phẩm quan)".

"Bảo chân" là cửa ải thứ nhất xác định ngọc thật hay đã qua xử lý. Đây là phần kiểm định khoa học, cần thiết bị và quy trình bài bản.

"Phẩm quan" là cửa ải thứ hai đánh giá chất lượng và vẻ đẹp của viên ngọc. Một viên ngọc có thể là thật, nhưng nếu có vết nứt, tạp chất, màu không đều hay chế tác kém, giá trị cũng rớt thảm. Phần này gần như không có máy móc nào thay được con mắt của chuyên gia.

Người mới chơi ngọc thường chỉ quan tâm tới cửa ải thứ nhất tức là "có thật không" mà bỏ qua cửa ải thứ hai. Đó là sai lầm đầu tiên cần được điều chỉnh.

Ảnh: FBNV

Vì sao "Natural Jadeite Jade" trên giấy KHÔNG có nghĩa là "ngọc xịn"?

Đây là hiểu lầm phổ biến nhất trong giới chơi ngọc nghiệp dư ở Việt Nam và cũng là điểm mấu chốt khiến nhiều người mất tiền oan.

Trên giấy kiểm định chỉ ghi các khái niệm loại A, B, C và sẽ không bao giờ ghi "ngọc thật, ngọc giả", rất nhiều quý khách nhìn thấy dòng chữ "natural jadeite" hoặc "cẩm thạch, phỉ thúy tự nhiên" thì cho rằng là hàng chuẩn, điều này là sai lầm.

Cụ thể, cả ba loại A, B, C đều có thể được ghi là "Natural Jadeite Jade" trên chứng thư, vì xét về chất liệu gốc, chúng đều là jadeite tự nhiên. Cái khác nhau và quyết định giá trị gấp hàng chục, thậm chí hàng trăm lần nằm ở dòng chữ ghi "Type A", "Type B" hay "Type C" ở mục Comments (Nhận xét) hoặc Jade Type (Kiểu jade) trên giấy.

Đây là điều bạn cần thuộc lòng nếu bắt đầu yêu ngọc:

Type A (Jadeite loại A): Ngọc tự nhiên hoàn toàn. Chỉ được cắt, mài và đánh bóng, không trải qua xử lý hóa học. Đây là loại duy nhất có giá trị sưu tầm và đầu tư. 

Type B: Ngâm axit để tẩy sạch tạp chất, sau đó bơm nhựa (polymer) gia cố. Nhìn thì bắt mắt nhưng kết cấu đã bị phá hủy. 

Type C: Ngọc đã nhuộm màu để tăng độ rực rỡ. 

Type B+C: Vừa ngâm axit, bơm nhựa, vừa nhuộm kết hợp cả hai phương pháp.

Vào đầu những năm 2000, giá trị thị trường của ngọc loại B chỉ bằng khoảng 1/10 giá trị thị trường của ngọc loại A trông tương tự. Lý do giá trị của ngọc loại B thấp là do quá trình xử lý khi ngâm ngọc trong axit sẽ làm ngọc trở nên giòn và kết cấu không ổn định. Ngoài ra mặc dù khi mới nhìn màu sắc rất bắt mắt nhưng sau một thời gian dài chất trám polymer có thể bị phân hủy và ngọc sẽ mất đi màu sắc ban đầu.

Nói cách khác: Hai chiếc vòng cùng ghi "Natural Jadeite Jade" trên giấy, một chiếc có thể đáng vài trăm triệu, chiếc kia chỉ vài triệu, sự chênh lệch nằm gọn ở chữ A hay B/C ở một dòng nhỏ phía dưới.

"Chủng - Thủy - Sắc": Bộ ba thuật ngữ quyết định giá trị một chiếc vòng phỉ thúy

Sau khi đã xác định được ngọc Type A (qua "bảo chân"), người chơi sẽ bước vào cửa ải "phẩm quan" tức đánh giá chất lượng. Ở đây, giới sưu tầm phỉ thúy có một bộ ba thuật ngữ kinh điển mà bất kỳ ai yêu ngọc đều cần nắm:

Chủng - độ trong suốt và độ mịn của tinh thể ngọc. Đây là yếu tố quyết định "đẳng cấp" của một viên phỉ thúy. Từ thấp đến cao có thể kể: Chủng đậu (đục, hạt thô) → chủng nước phấn → chủng nhu mì → chủng băng (trong như đá lạnh) → chủng kính/thủy tinh (trong vắt như thủy tinh, đỉnh cao). "Loại" là mức độ trong suốt của ngọc phỉ thúy jadeite, ngọc phỉ thúy jadeite càng trong suốt thì chủng loại càng tốt.

Thủy - độ "mọng nước", tức là cảm giác viên ngọc như chứa nước bên trong, ánh lên sự óng ả khi quay dưới ánh sáng. Một viên ngọc có thủy tốt sẽ trông "sống động", không bị khô khốc.

Sắc - màu sắc. Màu sắc của ngọc phỉ thúy phải coi trọng một điều "chính" là màu sắc, càng sáng càng tốt. Thông thường, màu sắc lấy màu lục là tốt nhất. Độ bão hòa càng cao lục càng sẫm, càng quý hiếm. Trong giới sưu tầm có hệ thống tên gọi rất bay bổng cho từng cấp màu: "Đế Vương Lục" (Imperial Green - xanh đậm trong rực rỡ, cấp cao nhất), "Băng Dương Lục" (xanh non trong), "Bạch băng" (trắng trong như băng), và "Tử phỉ" (phỉ thúy tím).

Giới trong nghề có câu rất hay: "Ngoài ngành sưu tầm xem màu, trong ngành sưu tầm xem chủng". Người mới thường say mê viên ngọc xanh tươi rực rỡ, nhưng chuyên gia lại nhìn vào độ trong và độ mịn của hạt bởi chính chủng mới là thứ làm nên giá trị bền vững.

Để dễ hình dung: Tại các phiên đấu giá danh tiếng như Poly Hong Kong, một chiếc dây chuyền ngọc phỉ thúy "Đế Vương Lục" đã từng được chốt giá khoảng 120 tỷ đồng. Đó là cấp độ mà người sưu tầm có thể mất hàng chục năm đi khắp các mỏ ngọc Myanmar - nơi sản sinh ra phần lớn ngọc phỉ thúy chất lượng cao của thế giới mới gom đủ chất ngọc đồng đều cho một sản phẩm hoàn chỉnh.

Vì sao cùng một chiếc vòng, hai phòng kiểm định lại có thể ra hai kết quả khác nhau?

Đây là phần khiến nhiều "ngọc thủ" tay ngang hoang mang nhất. Trên thực tế, ngay cả với những chuyên gia kỳ cựu, việc giám định jadeite - đặc biệt là ngọc đã qua xử lý tinh vi không phải lúc nào cũng cho ra kết quả dứt khoát ngay từ lần đầu. Có một số lý do khoa học và kỹ thuật giải thích chuyện này:

Thứ nhất, công nghệ xử lý ngọc ngày càng tinh vi. Phương pháp ngâm axit - bơm polymer (Type B) ngày nay đã đạt đến mức mà các phương pháp soi cơ bản (kính lúp, đèn UV, đo tỷ trọng) có thể không đủ để phát hiện. Nếu cách xử lý không được tiết lộ, thì rất khó để nhìn thấy nó nếu không thực hiện phép đo quang phổ hồng ngoại (FTIR), một phép phân tích thường được thực hiện trong các phòng thí nghiệm ngọc học.

Thứ hai, không phải phòng kiểm định nào cũng dùng cùng một bộ thiết bị. Để xác định chắc chắn ngọc đã qua xử lý hay chưa, cần kết hợp nhiều thiết bị: Kính hiển vi (microscope), khúc xạ kế (refractometer), phân cực kế (polariscope), phổ kế (spectroscope), cân tỷ trọng (SG balance), và đặc biệt là phổ hồng ngoại FTIR. Nếu phòng kiểm định nào đó chỉ sử dụng các thiết bị cơ bản, có thể bỏ sót dấu hiệu xử lý nằm sâu trong cấu trúc tinh thể.

Thứ ba, ngọc là vật liệu phức tạp về cấu trúc khoáng vật. Vì cấu tạo khoáng vật của ngọc Jadeit (Phỉ Thúy) phức tạp, mật độ và chỉ số khúc xạ cũng có thể bị thay đổi, vì vậy đây chỉ là những số liệu để tham khảo, không thể là căn cứ để phân định ngọc Jadeit (Phỉ Thúy) đã qua xử lý hay chưa.

Thứ tư, ngay cả các chuyên gia cao cấp cũng phải dùng tới "đôi mắt kinh nghiệm". Trong nghề thẩm định ngọc cao cấp, giới chuyên gia thường nói: "Nhìn ngọc không chỉ nhìn bằng mắt, mà phải nhìn bằng cả kinh nghiệm của hàng chục năm trời". Đôi mắt của người thẩm định, được tích lũy qua hàng ngàn lần chạm tay vào đá, đôi khi còn nhạy hơn cả thiết bị nhưng cũng vì thế mà tính chủ quan vẫn tồn tại.

Hiểu được những điều này, bạn sẽ thấy: Tranh cãi quanh "cùng một viên ngọc nhưng hai kết quả" không hẳn lúc nào cũng là chuyện "ai đúng - ai sai" một cách đơn giản. Đôi khi đó là sự khác biệt về thiết bị, về phương pháp, về thời điểm và cả về tiêu chuẩn nội bộ của từng đơn vị. Và đôi khi, đúng như Hằng Túi chia sẻ, ngay cả các chuyên gia hàng đầu cũng tư vấn nên đem ra nước ngoài kiểm định để có thêm tham chiếu.

Người mới chơi ngọc nên làm gì để bảo vệ mình?

Vậy giữa "ma trận" này, một người yêu ngọc nhưng chưa có nhiều kinh nghiệm nên xoay sở thế nào? Dưới đây là những nguyên tắc thực tế, không cần tài năng "ngọc thủ", chỉ cần kiên nhẫn và tỉnh táo.

1. Đọc kỹ chứng thư - nhất là dòng "Comments" và "Jade Type".

Đừng dừng lại ở dòng chữ vàng "Natural Jadeite Jade". Hãy kéo mắt xuống tìm dòng Comments hoặc Jade Type. Nếu ghi A-type Jade, đó là ngọc tự nhiên hoàn toàn. Nếu ghi B-type Jade, C-type Jade hay có cụm từ như "chemically bleached", "polymer-impregnated", "dyed" tức là đã qua xử lý. Nhiều phòng cũng có chú thích rất rõ ngay trên giấy: A-type là kiểu jade tự nhiên chưa qua xử lý, B-type là tự nhiên được tẩy sạch (chemically bleached), C-type là đã tăng cường màu (dyed). Người mua cần đọc đến tận đó.

2. Kiểm chứng chứng thư trên website chính thức của đơn vị kiểm định.

Hầu hết các trung tâm uy tín hiện nay đều có hệ thống tra cứu trực tuyến - nhập số phiếu (Report No) là ra thông tin gốc. Một số chứng thư mới còn in cả mã QR ngay trên giấy. Đây là bước rất nhanh nhưng người mới hay bỏ qua. Nếu mua qua mạng, hãy yêu cầu người bán gửi ảnh chứng thư rõ nét và tự tay tra cứu trước khi chuyển tiền.

3. Với món đồ giá trị lớn nên kiểm định độc lập ở 2 đơn vị.

Đây là nguyên tắc vàng mà giới chơi ngọc lâu năm thường nói: Với những món có giá trị từ vài chục triệu trở lên, đặc biệt khi bạn không quen người bán, hãy chấp nhận tốn thêm một khoản phí (vài trăm nghìn đến vài triệu) để kiểm định chéo ở đơn vị thứ hai - tốt nhất là một đơn vị có đầy đủ thiết bị FTIR, phổ Raman. Sự đồng thuận giữa hai phòng độc lập sẽ tăng độ tin cậy gấp nhiều lần. Với những món đặc biệt giá trị (vài tỷ trở lên), không có gì sai khi tham khảo cả các tổ chức quốc tế như GIA (Mỹ), GIC (Trung Quốc), Lotus Gemology hay GIT (Thái Lan).

4. Hiểu rằng ngay cả Type B/C không phải là "lừa đảo" nếu được công bố minh bạch.

Nhiều người nhầm lẫn rằng ngọc Type B, C là "ngọc giả". Không phải. Đó vẫn là jadeite tự nhiên, chỉ là đã được "tăng cường vẻ đẹp" bằng phương pháp hóa học. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người bán cố tình "ém" đi thông tin này và bán với giá của Type A. Nếu một sản phẩm được công bố rõ là Type B và định giá theo Type B, đó là giao dịch sòng phẳng.

5. Đừng tin vào "mẹo dân gian" để phân biệt ngọc thật giả.

Trên mạng có vô số "mẹo" như nhỏ nước lên ngọc, áp lên má thấy mát, gõ vào nhau nghe "leng keng"... Sự thật là các cách phân biệt trên chỉ mang tính tham khảo. Bởi, ngay cả thương gia lâu năm vẫn có thể nhầm lẫn khi phân biệt bằng mắt thường. Với công nghệ xử lý hiện đại, những "mẹo" này gần như vô dụng.

6. Cảnh giác với những món có giá "quá đẹp".

Một chiếc vòng phỉ thúy chủng băng thủy tinh Type A màu xanh tươi, kích thước lớn, không tì vết nếu giá chỉ vài triệu đồng, hãy đặt dấu hỏi ngay lập tức. Người ta nói "vàng thì dễ được, ngọc phỉ thúy Jadeit là khó cầu được" vì tính chất xuất xứ duy nhất của ngọc phỉ thúy Jadeit, tài nguyên hiếm khuyết và tính phức tạp trong cấu tạo của quặng. Ngọc Type A chủng cao là tài nguyên hiếm và giá luôn phản ánh điều đó.

7. Mua từ người bán có thể chịu trách nhiệm dài hạn.

Một cửa hàng có địa chỉ thật, có hợp đồng mua bán rõ ràng, có cam kết hoàn tiền nếu kiểm định độc lập cho kết quả khác đáng tin hơn nhiều so với một tài khoản livestream không rõ danh tính, dù giá có vẻ hấp dẫn hơn.

8. Tích lũy kiến thức "phẩm quan" không chỉ học để mua, mà học để thưởng.

Người chơi ngọc lâu năm không chỉ học cách đọc chứng thư. Họ học để thấy được vẻ đẹp của một viên ngọc - chủng nào, thủy bao nhiêu, sắc ở mức nào, đường chế tác có "ăn" với chất ngọc không. Đó là phần thưởng tinh thần lớn nhất của thú chơi này, và cũng là tấm khiên cuối cùng giúp bạn không bị thuyết phục bởi những lời mời chào không thực chất.

"Người dưỡng ngọc ba năm, ngọc dưỡng người một đời"

Người xưa có câu "Người dưỡng ngọc ba năm, ngọc dưỡng người một đời" ý nói chơi ngọc cần thời gian, cần sự gắn bó, cần học hỏi từ từ. Không có "phép màu" nào giúp một người chưa từng cầm viên ngọc nào tự nhiên trở thành "ngọc thủ" chỉ sau vài tuần đọc bài trên mạng.

Trong giới sưu tầm phỉ thúy có một niềm tin sâu sắc: Mỗi viên ngọc đều có "linh khí" riêng, và "ngọc gặp người có duyên". Người thẩm định cao cấp, vì thế, không chỉ là người định giá - họ còn là người chắp duyên giữa món đồ và chủ nhân đích thực. Triết lý ấy có vẻ huyền hoặc, nhưng nó hàm chứa một thông điệp thực dụng: đừng vội. Đừng vội mua chỉ vì thấy đẹp, đừng vội tin chỉ vì có tờ giấy, đừng vội bán chỉ vì áp lực dư luận.

Câu chuyện kéo dài 5 năm của Hằng Túi, dù đúng - sai chưa ngã ngũ hoàn toàn ở những chi tiết kỹ thuật, đã vô tình mang lại một bài học quý giá cho tất cả những ai đang yêu ngọc: kiến thức và sự tỉnh táo của chính người mua mới là tấm khiên bảo vệ tốt nhất. Một tờ chứng thư dù đến từ trung tâm uy tín bậc nhất cũng chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh. Mảnh ghép quan trọng còn lại là chính bạn: Bạn có hiểu mình đang đọc gì trên giấy, có biết kiểm tra chéo, có hiểu thế nào là chủng - thủy - sắc, có đủ kiên nhẫn để hỏi đến khi rõ ràng mới chốt giao dịch hay không.

Ngọc đẹp ở chỗ kín đáo. Nó không lấp lánh ồn ào như kim cương, không phô trương như vàng. Nó cần người chơi đủ tinh tế để nhận ra giá trị và sự tinh tế ấy bắt đầu từ điều giản dị nhất: Chịu khó học, chịu khó hỏi, và đừng vội tin bất kỳ thứ gì, kể cả khi tờ giấy trên tay trông rất đẹp.