“Ươm mầm” nhà khoa học trẻ bằng gói hỗ trợ tới 1 tỷ đồng mỗi năm. Ảnh minh họa: ITN

Một bước đi đáng chú ý trong chính sách phát triển khoa học và công nghệ vừa được Bộ Khoa học và Công nghệ chính thức triển khai, khi Quyết định số 2103/QĐ-BKHCN phê duyệt Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026–2030 (Vietnam Research Excellence Fellowship – VREF) được ban hành. Không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ đào tạo, chương trình được thiết kế theo hướng đầu tư trực tiếp cho hoạt động nghiên cứu, với kỳ vọng hình thành đội ngũ nhà khoa học trẻ có năng lực độc lập và khả năng dẫn dắt các lĩnh vực công nghệ chiến lược.

Trong nhiều năm qua, quy mô đào tạo tiến sĩ tại Việt Nam liên tục tăng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy chất lượng và điều kiện bảo đảm cho nghiên cứu vẫn còn khoảng cách đáng kể so với yêu cầu phát triển. Không ít nghiên cứu sinh gặp khó khăn về nguồn lực tài chính, thiếu cơ hội tham gia mạng lưới học thuật quốc tế, dẫn đến hạn chế trong công bố khoa học và tạo ra sản phẩm công nghệ có giá trị.

Bên cạnh đó, sự kết nối giữa nghiên cứu của nghiên cứu sinh với các nhiệm vụ khoa học và công nghệ trọng điểm đặc biệt là những lĩnh vực liên quan đến công nghệ lõi, sản phẩm chiến lược còn chưa chặt chẽ. Việc huy động nguồn lực từ doanh nghiệp cũng như hợp tác quốc tế chưa thực sự hiệu quả.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu nâng cao năng lực tự chủ công nghệ và sức cạnh tranh quốc gia trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt trong các định hướng lớn của Đảng, như Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW, nhấn mạnh vai trò của nguồn nhân lực khoa học và công nghệ chất lượng cao.

Chương trình VREF được xây dựng nhằm giải bài toán này, trên cơ sở khung pháp lý đồng bộ, trong đó có Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng các quy định liên quan về tài chính, đầu tư và quản lý nhiệm vụ khoa học. Điểm cốt lõi là thiết lập một cơ chế hỗ trợ minh bạch, cạnh tranh và gắn chặt với hiệu quả đầu ra.

Một trong những thay đổi mang tính bản lề của VREF là cách tiếp cận. Nếu trước đây, chính sách chủ yếu tập trung vào hỗ trợ quá trình đào tạo, thì nay trọng tâm được chuyển sang đầu tư trực tiếp cho nghiên cứu có chất lượng cao.

Theo đó, nghiên cứu sinh không chỉ là người học mà được xác định là lực lượng nghiên cứu nòng cốt, trực tiếp tạo ra các sản phẩm khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việc hỗ trợ nhóm đối tượng này vì thế mang ý nghĩa như một khoản đầu tư chiến lược cho tương lai.

Chương trình dự kiến mỗi năm tuyển chọn khoảng 100 nghiên cứu sinh xuất sắc trên phạm vi toàn quốc. Trong số này, ưu tiên sẽ dành cho những người tham gia các nhiệm vụ nghiên cứu nhằm làm chủ công nghệ lõi, phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược. Phần còn lại hướng tới các nghiên cứu đột phá trong những lĩnh vực khoa học khác, bảo đảm sự phát triển cân đối.

Đáng chú ý, cơ chế tuyển chọn được thiết kế theo hướng cạnh tranh, minh bạch, với tiêu chí đánh giá dựa trên kết quả đầu ra cụ thể. Điều này đồng nghĩa với việc nguồn lực sẽ được phân bổ có trọng điểm, tránh dàn trải.

Không chỉ đầu tư mạnh về tài chính, VREF còn đặt ra các chỉ tiêu rõ ràng về chất lượng nghiên cứu. Theo đó, tối thiểu 60% kết quả nghiên cứu phải được công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế uy tín, thuộc nhóm Q1 hoặc các hệ thống đánh giá có ảnh hưởng như Nature Index.

Bên cạnh đó, ít nhất 20% kết quả cần có đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, và tối thiểu 15% phải được chuyển giao, thương mại hóa hoặc ứng dụng vào thực tiễn. Những con số này cho thấy định hướng rõ ràng: nghiên cứu không chỉ dừng ở công bố mà phải tạo ra giá trị thực.

Một điểm mới đáng chú ý khác là việc thúc đẩy hình thành mạng lưới các nhà khoa học trẻ, gắn kết với các nhóm nghiên cứu mạnh trong và ngoài nước. Cơ chế đồng hướng dẫn với chuyên gia quốc tế được khuyến khích, mở rộng không gian học thuật và nâng cao chuẩn mực nghiên cứu.

Một trong những hạn chế lâu nay của hoạt động nghiên cứu là khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thị trường. VREF hướng tới thu hẹp khoảng cách này bằng cách tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp.

Không chỉ dừng ở vai trò đồng tài trợ, doanh nghiệp còn được khuyến khích tham gia đề xuất nhiệm vụ, phối hợp triển khai và trực tiếp ứng dụng kết quả nghiên cứu. Những đề tài có định hướng rõ ràng về chuyển giao và thương mại hóa sẽ được ưu tiên hỗ trợ.

Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm rằng các kết quả nghiên cứu có thể “ra khỏi phòng thí nghiệm”, trở thành sản phẩm, công nghệ phục vụ phát triển kinh tế – xã hội.

Chương trình VREF áp dụng cơ chế quản lý chặt chẽ nhưng linh hoạt. Các nhiệm vụ nghiên cứu sẽ được theo dõi theo từng mốc tiến độ, gắn trực tiếp với việc cấp và tiếp tục bố trí kinh phí. Những trường hợp không đạt yêu cầu có thể bị điều chỉnh hoặc dừng hỗ trợ.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là chương trình chấp nhận mức độ rủi ro nhất định trong nghiên cứu khoa học một yếu tố vốn được coi là “bản chất” của hoạt động sáng tạo. Những nhiệm vụ có tiềm năng nhưng gặp trở ngại khách quan sẽ được xem xét xử lý linh hoạt, trên cơ sở tuân thủ quy định và cam kết ban đầu.

Song song với đó, quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu cũng được tăng cường, đi kèm với trách nhiệm giải trình về chất lượng và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Kinh phí thực hiện chương trình được bảo đảm từ ngân sách nhà nước và các nguồn huy động hợp pháp khác. Mức hỗ trợ tối đa lên tới 1 tỷ đồng mỗi năm cho mỗi nghiên cứu sinh, trong thời gian không quá 3 năm  một con số được đánh giá là đáng kể trong bối cảnh hiện nay.

Trong trường hợp cần thiết, nhiệm vụ có thể được gia hạn thêm nhưng không kéo dài thời gian hỗ trợ từ ngân sách. Toàn bộ kinh phí được sử dụng trực tiếp cho hoạt động nghiên cứu và giải ngân theo tiến độ, gắn với kết quả thực hiện.

Theo phân công, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia sẽ là đơn vị chủ trì triển khai chương trình, phối hợp với các cơ quan, tổ chức liên quan.

Với cách tiếp cận mới, đặt trọng tâm vào chất lượng và hiệu quả đầu ra, Chương trình VREF được kỳ vọng sẽ tạo ra cú hích quan trọng cho hệ sinh thái nghiên cứu khoa học tại Việt Nam, đồng thời góp phần hình thành thế hệ nhà khoa học trẻ đủ năng lực đảm đương những bài toán công nghệ lớn của quốc gia.

ia.