Trên mạng xã hội mấy ngày qua, sau khi tập 3 "Khi cha mẹ gục ngã" lên sóng VTV1, hàng loạt bình luận xoáy vào một nghịch lý đau lòng. "Sao bà cụ là giảng viên đại học mà vẫn bị lừa được nhỉ?", "Đi nhiều nước thế cơ mà vẫn ký năm cái hợp đồng?", "Ông Thìn còn là Tiến sĩ, Bác sĩ, Thầy thuốc Ưu tú nữa đấy","Có học không có nghĩa là không bị lừa, nhưng ai ngờ học cao đến vậy". Đó cũng là điều bà Tín, nhân vật chính của một phần lớn tập phim, đã tự thú nhận. Bà cảm thấy xấu hổ. Vì bà đã quá tự tin rằng mình không thể là nạn nhân.

Hóa ra, chính cái sự "quá tự tin" ấy lại là một trong những kẽ hở lớn nhất.

Sự "tự tin có học" lại chính là cánh cửa đầu tiên dẫn vào bẫy

Trong tâm lý học hành vi, có một hiện tượng quen thuộc mà các nhà nghiên cứu gọi là "điểm mù trí thức". Người càng có học vấn cao, càng có kinh nghiệm sống, càng dễ tin rằng mình miễn nhiễm với những trò lừa đảo đơn giản. Họ nghĩ những vụ lừa được lên báo là chuyện của người khác. Của những người ít học, ít đi, ít va chạm. Còn bản thân họ, đã đọc đủ sách, đã đi đủ nước, đã ký đủ hợp đồng, làm sao có thể vướng vào những thứ thô sơ ấy?

Niềm tin đó không sai. Nhưng nó nguy hiểm ở một điểm. Nó khiến người trí thức giảm cảnh giác trước những hình thức lừa đảo tinh vi. Những kẻ lừa đảo hợp đồng kỳ nghỉ không tấn công bằng tin nhắn dọa nạt kiểu "con đang bị tai nạn cần chuyển tiền gấp". Họ không gọi điện giả công an. Họ không nói lưỡi líu nhíu thúc giục. Họ làm điều ngược lại hoàn toàn. Họ đến tận nhà. Ăn mặc lịch sự. Nói năng có giáo dục. Mời các cụ đi resort 5 sao để "trải nghiệm thực tế". Đưa ra hợp đồng in màu, có dấu, có chữ ký, có điều khoản dài cả chục trang. Mọi thứ đều mang dáng vẻ của một giao dịch trí thức.

Và chính ở đây, người trí thức gục ngã nhanh hơn người ít học. Bởi người ít học có thể nghi ngờ ngay vì "chuyện gì mà sang trọng quá vậy". Còn người có học lại cảm thấy "à, đây là một đối tác xứng tầm với mình". Khi đối tác xứng tầm, người ta nghi ngờ ít đi. Khi nghi ngờ ít đi, người ta đọc hợp đồng nhanh hơn. Khi đọc nhanh hơn, người ta bỏ qua những điều khoản nhỏ. Và khi đã bỏ qua, người ta ký.

Chuyên gia tâm lý Nguyễn Viết Hiền, giảng viên Đại học Quốc gia Hà Nội, từng phân tích trên VOV2 năm 2025 rằng kẻ lừa đảo am hiểu rất rõ từng đối tượng để thao túng tâm lý. Người già dễ bị lừa vì suy nghĩ chậm hơn. Tuổi tác làm cho trí nhớ, khả năng phân tích và đánh giá của con người không còn nhạy như thời trẻ. Nhiều cô bác tiếp nhận thông tin chậm hơn, khó phân biệt thật giả, đặc biệt khi bị dồn dập, hối thúc. Phân tích này áp dụng với mọi người cao tuổi, không phân biệt trình độ. Học vấn không bảo vệ được não bộ trước quá trình lão hóa tự nhiên. Một giảng viên 86 tuổi và một bác nông dân 86 tuổi, ở cấp độ thần kinh, có thể không khác nhau nhiều khi phản ứng với một cú hối thúc bất ngờ. 

Đáng nói hơn, PGS-TS Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia thuộc Bệnh viện Bạch Mai, từng cảnh báo trên báo Người lao động về một thực trạng âm thầm mà ít người để ý. Suy giảm nhận thức với các biểu hiện dễ bị bỏ qua như giảm trí nhớ, kém tập trung, giảm hứng thú được xem là giai đoạn trung gian, có thể tiến triển thành bệnh Alzheimer. Tình trạng này gặp ở 10 đến 20% người từ 65 tuổi trở lên. Tức là cứ năm đến mười người cao tuổi quanh ta thì có một người đang trong tình trạng suy giảm nhận thức nhẹ mà bản thân họ và gia đình họ không hề biết. Giai đoạn nhẹ, người bệnh vẫn sinh hoạt tương đối độc lập nhưng đã có suy giảm rõ. Ngoài suy giảm trí nhớ, người bệnh còn giảm khả năng phán đoán, tự chủ kém, dễ đưa ra quyết định sai lầm, đặc biệt trong quản lý tài chính. 

Đáng sợ ở chỗ, người có suy giảm nhận thức nhẹ vẫn nói chuyện bình thường, vẫn đi chợ, vẫn nấu cơm, vẫn xem TV. Họ không có biểu hiện gì để con cái lo lắng. Họ vẫn có thể trích dẫn một câu thơ Đường, vẫn nhớ ngày sinh của tổng thống Mỹ thứ ba, vẫn kể được câu chuyện thời sinh viên đi Ba Lan. Họ trí thức. Họ minh mẫn. Nhưng riêng cái khả năng phán đoán một quyết định tài chính phức tạp dưới áp lực thời gian, đã không còn như xưa. Và đó chính là điểm mà những kẻ lừa đảo nhắm vào.

Khi cảm xúc đánh bại lý trí: Cô đơn mới là "tử huyệt" của mọi cấp học vị

Tuy nhiên, suy giảm nhận thức chỉ giải thích được một phần. Phần còn lại, lớn hơn nhiều, và đáng nói hơn nhiều, lại nằm ở cảm xúc.

Bà Tín là một ví dụ rất rõ. Bà không hề lú lẫn khi quyết định ký năm bản hợp đồng. Bà rất tỉnh táo. Bà tự tin nói "mục đích bà rất trong sáng", bà mua để cuối tuần đi Vân Đồn, để cả nhà có chỗ về quê chồng. Vấn đề không phải bà không hiểu mình đang ký gì. Vấn đề là bà muốn tin rằng những gì cô nhân viên hứa sẽ thành sự thật. Bởi nếu hợp đồng ấy thành thật, bà sẽ có một thứ rất quý mà bà thiếu suốt nhiều năm qua. Những chuyến đi cùng con cháu. Cuối tuần ngồi cùng nhau. Một lý do để cả nhà tụ lại.

Đó không phải là chuyện học vấn. Đó là chuyện trống vắng. Một người 86 tuổi sống một mình hoặc gần như một mình, mỗi ngày trôi qua trong cô đơn, sẽ có nhu cầu lớn hơn người trẻ rất nhiều với bất kỳ điều gì hứa hẹn sự gắn kết gia đình. Cô nhân viên môi giới không bán cho bà Tín một resort. Cô bán cho bà Tín một giấc mơ về tuổi già bên con cháu. Và đối với người đang đói khát điều đó, học vị cao đến đâu cũng không cản nổi.

Ông Nguyễn Lâm Thanh, Tổng Giám đốc TikTok Việt Nam, trong một sự kiện đầu năm 2026, đã có một câu phát biểu rất đáng chú ý. Ông cho rằng người già là nhóm yếu thế nhất trên không gian mạng, không phải người trẻ. Lý do nằm ở sự cô đơn, khó thay đổi định kiến và đặc biệt là tâm lý ngại hỏi con cháu khi tiếp cận những thông tin xấu độc trên mạng. Khi thiếu một kênh tham vấn đáng tin cậy, người cao tuổi dễ tự suy diễn, tin vào những thông tin được dàn dựng có chủ đích và trở thành nạn nhân. Phát biểu này không chỉ đúng với mạng xã hội. Nó đúng với mọi hình thức lừa đảo nhắm vào người già. 

Tỷ lệ người cao tuổi, hưu trí bị tội phạm mạng nhắm đến lý do thì cũng dễ hiểu. Người cao tuổi, hưu trí thường có sẵn khoản tiền tiết kiệm, tích góp sau thời gian dài làm việc. Một trong những nguyên nhân gốc rễ của vấn đề là người cao tuổi, hưu trí thường sống cô đơn, không được con cháu, người thân quan tâm thường xuyên do con cháu phải làm ăn xa. Chỉ cần một cuộc điện thoại "chuyên nghiệp", từ một người có thái độ niềm nở có thể lừa gạt nạn nhân bằng những ngôn từ quan tâm, cảm giác gần gũi.

Cộng thêm một yếu tố nữa mà chuyên gia tâm lý đã nhiều lần nhấn mạnh, đó là tâm lý ngại va chạm và sợ mất danh dự. Người già thường ngại va chạm pháp lý, lại lo lắng cho danh dự gia đình nên khi nhận được các cuộc gọi đe dọa, họ có xu hướng làm theo chỉ dẫn của kẻ lừa đảo để "cho xong chuyện". Với người trí thức, cái sợ mất danh dự còn nặng hơn người bình thường. Một giảng viên về hưu mà bị lừa, đó là một câu chuyện họ không thể chấp nhận được về chính mình. Cho nên khi sai lầm xảy ra, họ không kêu cứu. Họ giấu. Họ tự xoay sở. Họ ký thêm hợp đồng thứ hai, thứ ba, hy vọng gỡ lại được. Và chính cái sự tự xoay xoay sở trong im lặng ấy lại đẩy họ vào sâu hơn nữa, cho đến khi không còn cứu vãn được.

Đó là lý do vì sao những kẻ lừa đảo hợp đồng kỳ nghỉ không sợ chọn nạn nhân là người có học. Trái lại, họ thích nạn nhân có học. Vì người có học có tiền tiết kiệm nhiều hơn. Có sổ đỏ giá trị hơn. Có khả năng vay mượn cao hơn. Và quan trọng nhất, có sự sợ mất mặt lớn hơn, đảm bảo sẽ giữ im lặng lâu hơn.

Cuối cùng, có một câu chuyện rất đời thường mà ai cũng nên đọc, đăng trên aFamily cách đây vài ngày, kể về việc một người con đã "cứu cuốn sổ tiết kiệm của bố mẹ" khỏi bẫy hợp đồng kỳ nghỉ. Tác giả nhận ra rằng sai lầm lớn nhất của những người con có học thức, dùng máy tính, đọc báo mạng hàng ngày là khi thấy bố mẹ định mua cái gì vô lý là lập tức phản ứng gay gắt theo kiểu "bố mẹ bị lừa rồi", "trên mạng người ta cảnh báo đầy ra kìa, sao bố mẹ dại dột thế". Khi dùng tông giọng bề trên để dạy bảo, bố mẹ sẽ lập tức bật chế độ tự vệ vì tổn thương lòng tự trọng. Họ sẽ nghĩ con cái đang coi thường mình già nua lú lẫn, hoặc đang tiếc tiền, nhắm vào tài sản của họ. Tác giả nhận ra có một nghịch lý đời thường là con cái nói mười năm không bằng hội dưỡng sinh rỉ tai một buổi sáng. Bố mẹ rất hay có tâm lý đề phòng người nhà do bị ảnh hưởng bởi mấy câu chuyện truyền miệng tiêu cực kiểu "có tiền phải giữ bí mật kẻo con nó lấy mất". Chính vì vậy, họ có xu hướng tin người ngoài hơn người thân. 

Đó là một sự thật phũ phàng. Người trí thức về hưu càng có lòng tự trọng cao, càng đề phòng con cái "nói bề trên" với mình. Và càng đề phòng con cái, họ càng mở lòng với những người ngoài biết cách nói nhỏ nhẹ. Đó là kẽ hở cuối cùng mà không một bằng cấp nào trên thế giới có thể bịt lại được.

Sau ba tập phim "Bẫy 2", sau tất cả những giọt nước mắt của bà Hòa bên mộ chồng, sau tất cả những bản hợp đồng tỷ đồng của bà Tín, có một bài học rút ra cho mỗi người con. Đừng bao giờ nghĩ rằng "bố mẹ mình là người có học, sẽ không bị lừa đâu". Học vấn không phải tấm khiên. Học vấn càng cao, đôi khi tấm khiên ấy lại càng dễ bị xuyên qua từ phía sau, từ phía không ai ngờ tới, đó là phía của sự cô đơn. Và để bịt được kẽ hở ấy, không cần đến chuyên gia tâm lý, không cần đến luật sư, không cần đến hợp đồng bảo hiểm gì cả. Chỉ cần một thói quen rất đơn giản. Đó là có mặt. Đều đặn. Không phán xét. Không tông giọng dạy đời. Chỉ là có mặt, ngồi xuống, gọt một quả táo, hỏi mẹ một câu "dạo này có gì vui không mẹ?".

Bởi cuối cùng, người bảo vệ cha mẹ trí thức của chúng ta khỏi bẫy hợp đồng kỳ nghỉ, không phải là cơ quan công an, không phải là một bộ luật mới, không phải là một bài báo cảnh báo. Mà chính là sự có mặt của chúng ta. Sự có mặt ấy không thay thế được bằng tiền. Không thay thế được bằng quà. Không thay thế được bằng một cuộc gọi mỗi tối. Nó chỉ có thể có được bằng thời gian thật. Và thời gian thật, suy cho cùng, là thứ duy nhất mà những kẻ lừa đảo không thể giả mạo, không thể bắt chước, và không thể đánh cắp.

Nếu bố mẹ bạn có bạn ngồi đó, gọt hoa quả, hỏi han, lắng nghe, thì cô nhân viên môi giới hợp đồng kỳ nghỉ kia, dù khéo léo đến đâu, cũng không còn chỗ để chen vào.