19 giờ 50 tối 2/11, chuyến bay của Vietnam Airlines rời Buôn Ma Thuột về TP.HCM. Mọi thứ êm ả cho đến khoảng 15 phút sau khi máy bay cất cánh, khi một nữ hành khách 64 tuổi bắt đầu run tay chân, chóng mặt và buồn nôn. Tiếp viên đến hỗ trợ ngay, nhưng 10 phút trôi qua, bà vẫn không đỡ hơn. Giữa độ cao hàng nghìn mét phi hành đoàn đã phát thông báo tìm nhân viên y tế trên chuyến bay.

Lời kêu gọi ấy được đáp lại gần như tức thì. Một người đàn ông ngồi cách bệnh nhân hai hàng ghế đứng dậy: BSCKII Nguyễn Văn Bé Hai, Trưởng khoa Nội Tim mạch, Bệnh viện Thống Nhất. Gần như cùng lúc, ba bác sĩ khác cũng có mặt, nâng tổng số lên bốn người quanh chiếc ghế của bà. May mắn hơn nữa, trong nhóm có sẵn một chuyên gia tim mạch, nên khi biết chuyên môn của bác sĩ Hai, các đồng nghiệp đã nhường ông trực tiếp đánh giá và xử trí.

Việc đầu tiên bác sĩ Hai làm là đo huyết áp: 160/90 mmHg, kèm chóng mặt và buồn nôn. Vừa trấn an người bệnh, ông vừa cho bà dùng 1 viên Amlor 5mg và nửa viên Concor 5mg, rồi tiếp tục theo dõi sát ngay trên máy bay. Cả hai đều là thuốc hạ huyết áp. Vì thế, đây là quyết định của bác sĩ chuyên khoa khi trực tiếp thăm khám và theo dõi bệnh nhân, không phải điều người dân có thể tự làm theo.

Kết quả đến nhanh hơn nhiều người nghĩ: khoảng 15 phút sau, bà bớt chóng mặt và sức khỏe dần ổn định. Khi máy bay hạ cánh, thông tin về tình trạng và cách xử trí được bàn giao cho bộ phận y tế sân bay để tiếp tục đánh giá. Đến ngày 5/11, Bệnh viện Thống Nhất mới thông tin về sự việcvà những bức ảnh bác sĩ cúi xuống bên người bệnh trong khoang máy bay chật hẹp nhanh chóng được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội.

Cấp cứu trên không không hiếm, và cabin không "hiền" với người có bệnh tim mạch

Điều đáng nói là những tình huống như thế này không hiếm. Một nghiên cứu năm 2013 trên Tạp chí Y học New England, phân tích 11.920 ca cấp cứu y tế trên các chuyến bay thương mại, ghi nhận trung bình cứ 604 chuyến bay có một ca. Các vấn đề thường gặp nhất là ngất hoặc choáng váng, triệu chứng hô hấp, buồn nôn và nôn. Hành khách là bác sĩ đã hỗ trợ trong 48,1% số ca, và chỉ 7,3% chuyến bay phải chuyển hướng hạ cánh. Một nghiên cứu gần đây hơn trên JAMA Network Open, dựa trên dữ liệu của 84 hãng hàng không giai đoạn 2022–2023, cho thấy tần suất còn cao hơn: cứ 212 chuyến bay có một ca, và nhân viên y tế tình nguyện tham gia xử trí gần một phần ba số ca.

Vậy vì sao một chuyến bay có thể khiến người có bệnh nền tim mạch dễ gặp sự cố hơn bình thường? Câu trả lời nằm ở môi trường trong cabin. Máy bay thương mại thường bay ở độ cao khoảng 7.000–12.500 mét, nhưng khoang hành khách chỉ được điều áp tương đương độ cao 1.524–2.438 mét so với mực nước biển. Nói cách khác, hành khách luôn hít thở thứ không khí loãng hơn bình thường, như đang đứng trên vùng núi cao. Ở mức áp suất này, phân áp oxy trong máu động mạch của người khỏe mạnh giảm từ khoảng 95 xuống 65 mmHg, độ bão hòa oxy còn khoảng 90%. Cơ thể khỏe mạnh chịu được mức giảm ấy. Nhưng với người đã có bệnh tim mạch, một bài tổng quan trên Tạp chí Tim mạch Anatolia cho biết nó có thể gây thiếu máu cục bộ và rối loạn nhịp tim ở bệnh nhân nhạy cảm.

Tác động của thiếu oxy không dừng ở đó, vì nó còn ảnh hưởng đến mạch máu phổi. Nhóm nghiên cứu Đại học Oxford cho 16 tình nguyện viên khỏe mạnh vào buồng áp suất thấp, mô phỏng chuyến bay 2 giờ ở độ cao cabin tối đa cho phép (2.438 mét). Kết quả, áp lực tâm thu động mạch phổi tăng khoảng 5 mmHg, tương đương 18%, và nhóm trên 60 tuổi tăng nhiều hơn nhóm dưới 25 tuổi. Các tác giả nhấn mạnh hiệu ứng này không đáng lo với người khỏe mạnh ở mọi lứa tuổi, nhưng có thể làm tăng nguy cơ với hành khách lớn tuổi hoặc có bệnh nền. Một nghiên cứu khác, đăng trên Scientific Reports, cũng ghi nhận môi trường thiếu oxy của chuyến bay mô phỏng có thể gây nhịp tim ngoại tâm thu, góp phần vào nguy cơ biến cố trên không.

Tuy nhiên, cần nói rõ rằng các nghiên cứu này không chứng minh việc bay trực tiếp làm tăng huyết áp, và bác sĩ Hai cũng không nêu nguyên nhân cụ thể của ca bệnh trên chuyến Buôn Ma Thuột – TP.HCM. Điều có thể nói chắc hơn là với người đã mắc tăng huyết áp, nhất là người lớn tuổi hoặc huyết áp chưa ổn định, chuyến bay là lúc cơ thể chịu nhiều tác động cùng lúc: từ thiếu oxy nhẹ, tâm lý hồi hộp đến việc giờ giấc ăn uống và uống thuốc bị xáo trộn.

Căn bệnh âm thầm của hàng triệu người Việt

Đáng chú ý là tăng huyết áp lại rất phổ biến ở Việt Nam. Theo Điều tra quốc gia các yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm năm 2021 của Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới, ước tính 20,2 triệu người Việt trưởng thành mắc bệnh, tương đương 26,2% dân số, cao nhất ở nhóm 50–69 tuổi với khoảng 51,9%. Điều đáng lo hơn là nhiều người không biết mình mắc bệnh: gần 50% người bệnh chưa được chẩn đoán và chỉ khoảng 15% kiểm soát huyết áp hiệu quả. Nghĩa là trên mỗi chuyến bay, rất có thể có những hành khách mang nguy cơ mà chính họ chưa hề biết.

Chính vì vậy, sau ca cấp cứu, bác sĩ Hai nhắn nhủ người bị tăng huyết áp cần dùng thuốc đầy đủ theo chỉ định, theo dõi huyết áp thường xuyên và kiểm tra huyết áp trước khi lên máy bay. Các chuyên gia cũng khuyến cáo không tự ý mua thuốc huyết áp để dùng, vì mỗi người bệnh có một phác đồ điều trị riêng.

Chuyến bay hôm đó hạ cánh an toàn, không có thêm sự cố nào. Một người bệnh được giúp đỡ nhờ sự chuyên nghiệp của tổ bay và tấm lòng của những hành khách vốn không quen biết nhau. Và câu chuyện cũng nhắc rằng một chuyến đi an toàn bắt đầu từ việc mỗi người chăm lo sức khỏe của mình trước khi lên máy bay.