Cùng với hoa tươi, trái cây gần như là lễ vật quen thuộc nhất trong không gian thờ cúng của người Việt. Tùy từng vùng miền và nếp nhà, mâm quả có thể rất đơn giản với vài loại quả theo mùa hoặc được chuẩn bị cầu kỳ hơn vào những dịp quan trọng. Điều đáng nói là không có một danh sách duy nhất quy định loại quả nào mọi gia đình đều phải dâng hoặc tuyệt đối không được dâng. Cách lựa chọn còn chịu ảnh hưởng bởi phong tục địa phương, mùa vụ và truyền thống của từng gia đình. Vì vậy, thay vì quá đặt nặng những lời truyền miệng kiểu tên quả này "xui", hình dáng quả kia "không may", điều thiết thực hơn là chú ý đến độ tươi, sự sạch sẽ và tính trang nghiêm của lễ vật.

Dưới đây là 5 nhóm quả không nên tùy tiện đặt lên bàn thờ.

1. Quả đã dập, hỏng hoặc có dấu hiệu mốc

Đây là nhóm đầu tiên nên loại bỏ khi chuẩn bị trái cây thắp hương. Một quả chỉ bị dập nhẹ ở mặt khuất đôi khi khó nhận ra khi mua. Tuy nhiên, sau một thời gian đặt ở nhiệt độ phòng, vị trí tổn thương có thể mềm nhanh, chảy nước hoặc xuất hiện nấm mốc. Nếu xếp chung với những quả khác, phần dịch chảy ra còn khiến cả mâm quả nhanh xuống cấp. Xét về ý nghĩa của việc dâng lễ, trái cây được lựa chọn trước hết nên sạch sẽ, tươi và nguyên vẹn. Vì vậy, trước khi bày, nên kiểm tra kỹ từng quả, đặc biệt ở phần đáy, cuống và những vị trí tiếp xúc với quả khác. Nếu phát hiện quả đã thối, mốc hoặc chảy nước sau khi đặt trên bàn thờ, nên bỏ ra và vệ sinh khu vực bị bẩn thay vì tiếp tục để chỉ vì chưa hết thời gian thắp hương.

2. Quả quá chín, mềm và dễ chảy nước

Quả chín đẹp không có vấn đề gì, nhưng quả đã bước vào giai đoạn quá chín lại là chuyện khác. Chuối chín kỹ, xoài quá mềm, hồng chín nhũn hay một số loại quả mọng có thể xuống cấp rất nhanh khi để lâu ở nhiệt độ phòng. Đặc biệt trong những ngày thời tiết nóng ẩm, trái cây càng dễ mềm, lên men hoặc thu hút côn trùng. Mâm quả thường được đặt trong một khoảng thời gian nhất định chứ không sử dụng ngay như trái cây trên bàn ăn. Vì vậy, khi mua nên tính đến thời gian dự kiến bày. Nếu cần đặt trong vài ngày, có thể chọn những quả vừa chín tới, còn chắc và nguyên vẹn thay vì lựa những quả đã chín mềm chỉ vì màu sắc đẹp hơn. Với những dịp như Tết, khi mâm quả có thể được giữ lâu hơn bình thường, yếu tố này càng đáng lưu ý.

3. Quả có mùi quá nồng khi chín

Mùi thơm của trái cây vốn không phải điều cấm kỵ trên bàn thờ. Tuy nhiên, với những loại quả khi chín tỏa mùi rất mạnh, gia đình nên cân nhắc điều kiện của không gian thờ trước khi bày. Trong phòng thờ nhỏ, kín hoặc ít thông gió, mùi trái cây quá đậm kết hợp với mùi hương có thể khiến không gian trở nên bí và khó chịu. Một số loại quả khi tiếp tục chín còn có thể nhanh mềm, nứt hoặc lên men. Vì vậy, đây không phải câu chuyện "loại quả có mùi là không được thắp hương", mà cần xét đến trạng thái thực tế của quả và nơi đặt bàn thờ. Nếu gia đình vẫn có truyền thống dâng một loại quả nhất định thì hoàn toàn có thể duy trì, miễn quả tươi, sạch và được kiểm tra thường xuyên.

4. Quả giả dùng để thay hoàn toàn trái cây tươi

Hoa quả giả có ưu điểm dễ trang trí, giữ màu lâu và không phải thay thường xuyên. Bởi vậy, một số gia đình sử dụng chúng để tạo màu sắc cho khu vực thờ cúng. Tuy nhiên, nếu xét dưới góc độ lễ vật dâng cúng, trái cây tươi vẫn phù hợp hơn với truyền thống phổ biến của người Việt. Ý nghĩa nằm ở việc gia chủ tự tay chuẩn bị những sản vật tươi sạch để dâng lên ông bà, tổ tiên chứ không phải ở việc mâm quả phải luôn đầy đặn và đẹp mắt. Nếu sử dụng quả giả như một món trang trí thì cần phân biệt với lễ vật. Đồng thời, đồ giả để lâu cũng rất dễ bám bụi, vì vậy không nên đặt lên bàn thờ rồi bỏ quên trong thời gian dài. Thực tế, một đĩa quả tươi nhỏ, được chuẩn bị sạch sẽ và vừa khả năng của gia đình vẫn phù hợp hơn việc cố bày một mâm lớn chỉ để tạo cảm giác đủ đầy.

5. Quả không rõ tình trạng bên ngoài hoặc chưa được làm sạch

Một túi trái cây vừa mua từ chợ, siêu thị hay cửa hàng không nên được lấy ra rồi đặt ngay lên bàn thờ mà không kiểm tra. Bề mặt quả có thể còn đất, bụi, lá khô, mạng nhện nhỏ hoặc vết bẩn trong quá trình thu hoạch và vận chuyển. Một số quả nhìn bên ngoài đẹp nhưng phần cuống đã mốc hoặc đáy quả bắt đầu mềm. Trước khi bày, nên loại bỏ quả hỏng, lau hoặc làm sạch phù hợp với từng loại rồi để bề mặt khô ráo. Không nên bày trái cây còn ướt sũng vì nước có thể đọng dưới đĩa, làm quả nhanh hỏng và ảnh hưởng đến bề mặt bàn thờ. Với những loại quả có cuống và lá đẹp, có thể giữ lại để mâm quả tự nhiên hơn, nhưng phần lá úa, sâu bệnh hoặc bám nhiều bụi nên được loại bỏ.

Có loại quả nào tuyệt đối không được đặt trên bàn thờ?

Đây lại là điều cần nhìn nhận cẩn thận. Trong dân gian tồn tại nhiều quan niệm kiêng một số loại quả vì tên gọi, hình dáng hoặc cách liên tưởng khác nhau. Tuy nhiên, những cách lý giải này không thống nhất giữa các vùng. Một loại quả được sử dụng bình thường ở địa phương này hoàn toàn có thể ít xuất hiện trên mâm cúng ở địa phương khác.

Ngay mâm ngũ quả ngày Tết cũng cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa miền Bắc, miền Trung và miền Nam. Vì vậy, khó có thể đưa ra một danh sách chung rồi khẳng định một loại trái cây tự nhiên nào đó là "đại kỵ" đối với tất cả gia đình Việt. Nếu gia đình đã có nếp thờ cúng được duy trì qua nhiều thế hệ, cách phù hợp nhất vẫn là tôn trọng truyền thống đó. Còn trong sinh hoạt thông thường, những tiêu chí dễ áp dụng hơn cả là quả tươi, sạch, nguyên vẹn, được sắp xếp gọn gàng và không để hư hỏng quá lâu trên bàn thờ.

Không cần mâm quả thật lớn mới thể hiện lòng thành

Một điểm nhiều gia đình dễ gặp là mua quá nhiều trái cây vào ngày rằm, mùng 1 hoặc ngày giỗ vì muốn mâm lễ trông đầy đặn. Thế nhưng nếu bàn thờ nhỏ, việc xếp quá nhiều quả có thể che khuất đồ thờ, làm không gian chật chội và khiến việc kiểm tra quả hỏng khó hơn. Mâm quả vì vậy không cần chạy theo số lượng hay giá trị. Tùy điều kiện gia đình, chỉ cần lựa một vài loại trái cây đang đúng mùa, còn tươi ngon và sắp xếp cân đối đã đủ thể hiện sự chu đáo.

Sau khi thắp hương, cũng nên kiểm tra thường xuyên và hạ quả xuống khi đã chín nhiều hoặc bắt đầu có dấu hiệu xuống cấp. Giữ bàn thờ sạch sẽ, trang nghiêm và chuẩn bị lễ vật bằng sự thành kính vẫn là điều quan trọng hơn những kiêng kỵ được truyền miệng nhưng không có căn cứ rõ ràng.

*Thông tin trong bài mang tính chiêm nghiệm, tham khảo