Chiều 19/5, thông tin từ Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C04 - Bộ Công an) cho biết đơn vị này cùng Công an tỉnh Điện Biên đã phát hiện đường dây buôn lậu caffeine qua biên giới với số lượng cực lớn, lên tới hơn 50 tấn. Qua đó, bắt giữ Trần Phi Hùng - Tiến sĩ dược, Trưởng khoa Dược (Bệnh viện y học cổ truyền Trung ương) - đối tượng hình thành nên đường dây này.

Các đối tượng lợi dụng sự khác biệt trong quy định pháp luật giữa các nước, sự thông thoáng trong phân luồng hải quan điện tử, thông qua hoạt động xuất nhập khẩu để hình thành nên đường dây buôn lậu hoạt động với phương thức, thủ đoạn hết sức tinh vi.

Theo cơ quan chức năng, số lượng caffeine này được vận chuyển từ nước ngoài vào Việt Nam, qua Lào đi Myanmar để sản xuất các loại ma túy tổng hợp.

Câu hỏi nhiều người đặt ra lúc này, caffeine thì liên quan gì tới ma túy?

---

Tháng 10 năm 2022, một cảnh sát ở Thái Lan xông vào nhà trẻ và xả súng. 37 người chết, trong đó 24 là trẻ em. Kẻ thủ ác đang trong trạng thái mất kiểm soát sau khi dùng ya ba. Vụ thảm sát buộc chính phủ Thái Lan phải thay đổi luật ngay lập tức. Từ đó, chỉ cần có trên một viên ya ba trong người là bị xem là tội phân phối ma túy.

Một viên thuốc bằng đầu ngón tay. Màu hồng hoặc cam. Mùi vani hoặc cam quýt. Giá có lúc thấp chỉ 10 baht, tương đương khoảng 8 nghìn đồng - chưa bằng một lon coca. 

Và ya ba, về cơ bản bao gồm caffeine và methamphetamine (ma túy đá).

50 tấn caffeine có thể sử dụng để sản xuất ra khoảng 770 triệu viên ma túy "đặc sản" Đông Nam Á

Tên gọi ya ba (ยาบ้า) trong tiếng Thái có nghĩa đơn giản: thuốc điên. Tên gọi đó không phải ngẫu nhiên.

Về mặt hóa học, ya ba là hỗn hợp của methamphetamine và caffeine, ép thành viên nén nhỏ, thường nặng khoảng 90-100mg. Tỷ lệ phổ biến bao gồm khoảng 30% là methamphetamine (ma túy đá), tương đương 25-30mg, phần còn lại là caffeine (45-65mg) và tá dược. Chính vì vậy, mỗi viên ya ba chứa lượng caffeine tương đương gần một nửa tách cà phê espresso - cộng thêm một liều meth đủ để kéo người dùng ra khỏi thực tại.

Với tỷ lệ 65%, 50 tấn caffeine trong đường dây liên quan Trưởng khoa Dược Bệnh viện y học cổ truyền Trung ương có thể sử dụng để sản xuất ra khoảng 770 triệu viên ya ba.

Điều khiến ya ba trở thành "đặc sản" của Đông Nam Á không phải là thành phần hóa học. Crystal meth, shabu, ice hay ma túy đá - tất cả đều là methamphetamine, có mặt khắp thế giới. Điều khác biệt là cách đóng gói và đối tượng tiêu thụ.

Ya ba là ma túy của người lao động. Của tài xế xe tải đường dài. Của công nhân nhà máy ca đêm. Của ngư dân lưới biển nhiều ngày không nghỉ. Giá rẻ, dễ nuốt, tác dụng kéo dài 8-12 tiếng. Không cần kim tiêm, không cần dụng cụ. Cứ bỏ vào miệng như viên kẹo là xong.

Không có loại ma túy nào khác trên thế giới được thiết kế tối ưu đến vậy cho người nghèo ở một vùng địa lý cụ thể. Ở Đông Nam Á, có ya ba.

Đầu thập niên 1990, các nhà sản xuất methamphetamine vốn đang hoạt động ở Thái Lan bắt đầu chuyển phòng lab sang phía bên kia biên giới, vào Myanmar. Lý do đơn giản, vì ở đó nó không bị kiểm soát. Vùng Shan State, nơi hàng chục nhóm vũ trang sắc tộc đang cát cứ, là thiên đường cho sản xuất ma túy quy mô công nghiệp. Phần lớn ya ba trên thế giới được sản xuất tại đây.

Và thay vì bán crystal meth thô đắt tiền, khó vận chuyển - những kẻ buôn ma túy tìm ra một công thức thông minh hơn: ép meth thành viên nhỏ, trộn caffeine vào để độn khối lượng và tạo hiệu ứng kích thích kép, thêm màu và mùi thơm để che giấu hóa chất. Sản phẩm mới rẻ hơn, dễ vận chuyển hơn, và dễ bán hơn bất kỳ loại ma túy nào trước đó ở khu vực này.

Ya ba ra đời theo đúng nghĩa là sản phẩm của thị trường.

Quay lại câu hỏi ban đầu: tại sao cần đến caffeine?

Nhìn từ góc độ kinh doanh tội phạm, caffeine là nguyên liệu hoàn hảo. Rẻ (vài nghìn đồng mỗi gram), hợp pháp ở hầu hết quốc gia, dễ vận chuyển, không có mùi đặc trưng. Trộn 60-70% caffeine vào một lô ya ba nghĩa là giảm lượng meth cần thiết xuống một nửa - trong khi người dùng không phân biệt được sự khác biệt do hai chất cộng hưởng với nhau.

Đó là lý do tại sao một vụ buôn lậu 50 tấn caffeine từ Hà Nội về phía Tam Giác Vàng lại được C04 đánh giá nghiêm trọng đến vậy. 50 tấn caffeine không chỉ là 50 tấn chất độn - nó là nguyên liệu để sản xuất hàng trăm triệu viên ya ba, sẵn sàng chảy vào tay hàng triệu người lao động nghèo khắp Đông Nam Á.

Ya ba không phổ biến trong giới ăn chơi hay giàu có. Nhóm sử dụng chính là người lao động phổ thông: tài xế xe tải, ngư dân, công nhân nhà máy, người làm ca đêm. Logic rất đơn giản - để làm việc nhiều hơn, ngủ ít hơn, không cảm thấy mệt.

Đây chính là mồi nhử nguy hiểm nhất của ya ba: nó không được tiêu thụ như "ma túy giải trí" - nó được dùng như công cụ mưu sinh. Người dùng đầu tiên không tìm kiếm cảm giác phê - họ đang cố gắng sống sót qua ca làm 16 tiếng.

Bên trong một viên ya ba: Hóa học, não bộ, và cái bẫy dopamine

Để hiểu tại sao ya ba gây nghiện mạnh đến vậy, cần biết methamphetamine làm gì với não người.

Bình thường, não tiết ra dopamine - chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm giác vui vẻ, hài lòng, và động lực như một phần thưởng cho các hành vi có lợi: ăn ngon, hoàn thành công việc, gặp người thân. Liều dopamine bình thường nhỏ, có kiểm soát, và được tái hấp thu nhanh chóng.

Methamphetamine phá vỡ cơ chế đó hoàn toàn. Nó buộc não tiết ra một lượng dopamine khổng lồ - gấp nhiều lần mức bình thường - đồng thời ức chế tái hấp thu, khiến dopamine tràn ngập synapse trong nhiều giờ liền. Kết quả: cảm giác hưng phấn, tràn năng lượng, tự tin, bất khả chiến bại.

Nhưng não người là hệ thống cân bằng. Khi bị ngập trong dopamine nhân tạo, nó phản ứng bằng cách giảm số lượng thụ thể dopamine - như một cơ chế tự bảo vệ. Sau nhiều lần dùng, não không còn khả năng cảm nhận niềm vui từ những thứ bình thường nữa. Muốn cảm thấy "ổn", người dùng cần meth. Muốn cảm thấy "vui", họ cần nhiều hơn. Đó là cái bẫy.

Caffeine trong công thức ya ba đóng vai cộng hưởng: nó ức chế adenosine - chất dẫn truyền gây buồn ngủ - và tăng cường thêm sự tỉnh táo. Hiệu ứng tổng hợp kéo dài hơn, mạnh hơn, và khó phân biệt "liều vừa" với "quá liều" hơn.

Sau khi nuốt hoặc hút ya ba:

Từ 5-10 phút: Tỉnh táo đột ngột, tim đập nhanh, cảm giác tràn năng lượng.

Từ 1-2 tiếng: Đỉnh cao của hưng phấn - tự tin, nói nhiều, không đói, không mệt.

Từ 8-12 tiếng: Tác dụng duy trì ở mức thấp hơn nhưng vẫn kích thích.

Sau khi hết thuốc: "Crash" - kiệt sức, trầm cảm, cáu kỉnh, rối loạn giấc ngủ kéo dài.

Chính giai đoạn "crash" là lý do người dùng quay lại. Không phải vì họ muốn cảm giác "phê", mà vì họ không thể chịu đựng nổi cảm giác "tệ". Vòng lặp cứ thế xoay vòng, và người ta phụ thuộc vào ya ba.

"Ngành công nghiệp" 80 tỷ USD, không thuế

Nếu ya ba là sản phẩm, thì Tam Giác Vàng là tập đoàn đa quốc gia lớn nhất Đông Nam Á, nó chỉ khác là không có văn phòng, không có báo cáo tài chính, và không đóng thuế cho ai.

Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC) ước tính toàn bộ hoạt động sản xuất và buôn bán ma túy tổng hợp trong khu vực đang tạo ra lợi nhuận gần 80 tỷ USD mỗi năm - phần lớn chảy ngược vào các nền kinh tế ngầm của khu vực. Riêng methamphetamine, con số ước tính là 61 tỷ USD - gấp bốn lần so với sáu năm trước.

Để so sánh, GDP của Lào năm 2025 khoảng 17,5 tỷ USD. Nghĩa là ngành meth Tam Giác Vàng mỗi năm tạo ra lợi nhuận bằng hơn bốn lần toàn bộ nền kinh tế Lào.

Bài toán đơn giản: chi phí sản xuất thấp đến mức gần như không đáng kể so với giá bán cuối. Nguyên liệu chính - ephedrine/pseudoephedrine, và các hóa chất phụ trợ như caffeine - được mua với giá công nghiệp. Nhân công là lao động địa phương được trả vài chục đô một tháng. Không có thuế, không có chi phí tuân thủ pháp lý, không có bảo hiểm, không có kiểm định chất lượng.

Ước tính ít nhất 1,4 tỷ viên ya ba được sản xuất mỗi năm tại Tam Giác Vàng, với giá trị đường phố khoảng 8,5 tỷ USD. Chỉ riêng ya ba, chưa tính crystal meth cao cấp hơn.

Cấu trúc lợi nhuận theo từng tầng là điều khiến mạng lưới ya ba khó triệt phá hơn bất kỳ đường dây ma túy nào khác: lợi nhuận được phân tầng rất rộng, từ người nông dân trồng cây nguyên liệu đến tay lái nhỏ bán lẻ vài chục viên - mỗi tầng đều có lý do kinh tế riêng để tham gia.

Một viên ya ba xuất xưởng ở Shan State với giá vài cent. Khi qua tay lái buôn trung gian tại biên giới Thái-Myanmar, giá tăng lên vài baht. Đến tay người bán lẻ tại Bangkok, 10-50 baht. Nếu được vận chuyển ra ngoài khu vực - sang Úc, Nhật Bản, hay các thị trường cao cấp - cùng viên thuốc đó có thể đổi giá gấp 20-50 lần so với giá xuất xưởng.

Cả chuỗi đó, caffeine đóng vai trò im lặng nhưng không thể thiếu: giảm chi phí nguyên liệu, tăng khối lượng sản phẩm, không làm giảm giá bán. Với tỷ lệ 65-70% caffeine trong mỗi viên ya ba, nhà sản xuất có thể tăng gấp đôi số viên từ cùng một lượng meth - mà người tiêu dùng cuối không nhận ra sự khác biệt.

Đó là lý do tại sao 50 tấn caffeine từ Hà Nội không phải là con số nhỏ. Với tỷ lệ 65% caffeine trong mỗi viên ya ba nặng 100mg, 50 tấn caffeine có thể phục vụ sản xuất khoảng 770 triệu viên ya ba - trị giá đường phố ước tính từ 50 đến 100 triệu USD, tùy thị trường tiêu thụ.

Không phải chất phụ gia. Không phải nguyên liệu thứ yếu. Caffeine, trong kinh tế ma túy của Tam Giác Vàng, là đòn bẩy lợi nhuận.