Điện thoại của một cụ bà 88 tuổi ở Trung Quốc có 770.000 tin nhắn chưa đọc. Cháu gái xóa sạch, hai ngày sau mở lại đã thấy thêm 30.000 tin mới. Câu chuyện vừa leo top Weibo đầu tháng 7 này không chỉ là một con số gây sốc, mà là lát cắt của một mô hình kinh doanh có cấu trúc rõ ràng, vận hành trơn tru, và có chủ đích.

Ba năm, 1200 tài khoản, 1900 nhóm chat

Cụ bà 88 tuổi sống trong viện dưỡng lão. 

Cháu gái tên Tiểu Lâm (Quảng Đông) phát hiện điện thoại bà đơ, mở ra thấy 770.000 tin chưa đọc, đăng cầu cứu lên mạng ngày 23/6: "Có ai biết cách xóa hàng loạt liên hệ Enterprise WeChat không?". Ba năm qua bà thêm khoảng 1.200 tài khoản Enterprise WeChat, riêng một năm gần đây bị kéo vào hơn 1.900 nhóm chat, nội dung chủ yếu là quảng cáo video ngắn và thực phẩm chức năng.

Cách các nhóm này vận hành cho thấy đây không phải spam ngẫu nhiên, mà là khai thác có chủ đích một lỗ hổng cụ thể. Enterprise WeChat, phiên bản dành cho doanh nghiệp của WeChat, có một quy tắc: nhóm dưới 40 người thì người dùng có thể bị kéo vào mà không cần xác nhận. Các thương gia nắm chính xác điểm này và cố tình giữ mỗi nhóm dưới 40 thành viên, để có thể kéo người già vào bất cứ lúc nào mà họ không kịp từ chối.

Tên các nhóm được thiết kế để đánh vào cảm xúc chứ không lộ mục đích thương mại, kiểu như "Đợi bạn đến tâm sự" hay "Gặp nhau là duyên". Ban đầu tài khoản tiếp cận dưới danh nghĩa quan tâm người già, tặng quà miễn phí. Cuối cùng tất cả quy về một mục đích duy nhất là bán hàng, đặc biệt là thực phẩm chức năng.

Điểm khiến nạn nhân không thể thoát ra nằm ở tính năng kế thừa của Enterprise WeChat. Người già chỉ cần thêm một tài khoản của công ty, thì các nhân viên khác trong công ty đó vẫn có thể tiếp tục kéo vào nhóm mới. Xóa một nhóm, họ kéo lại nhóm khác. Gia đình cụ bà cuối cùng phải chuyển WeChat của bà sang chế độ vị thành niên để chặn bị kéo nhóm, và riêng thao tác xóa danh bạ Enterprise WeChat đã mất 40 phút.

Vì sao người già là khách hàng mục tiêu hoàn hảo

Đằng sau vụ việc là một phép tính thị trường lạnh lùng. Theo Báo cáo phát triển Internet Trung Quốc, tính đến cuối năm 2025, nước này có khoảng 173 triệu người từ 60 tuổi trở lên dùng internet, nhưng chỉ 20,3% thành thạo tối thiểu một kỹ năng số cơ bản. Đây là khoảng cách hoàn hảo cho mô hình săn mồi: một tệp khách hàng khổng lồ, có tiền tiết kiệm, có nhu cầu chăm sóc sức khỏe, nhưng gần như không có khả năng tự bảo vệ trước các thủ thuật nền tảng.

Giới chuyên môn Trung Quốc gọi mô hình này là private domain marketing, tức xây dựng tệp khách hàng riêng để tiếp thị lặp lại nhiều lần mà không tốn thêm chi phí quảng cáo. Với hàng hóa thông thường, đây là chiến lược marketing hợp pháp. Nhưng khi đối tượng là người già cô đơn và sản phẩm là thực phẩm chức năng thổi phồng công dụng, nó biến thành một cỗ máy khai thác lòng tin.

Khi lỗ hổng thiết kế trở thành vũ khí

Điều đáng nói nhất với giới làm sản phẩm và nền tảng là: quy tắc kéo nhóm dưới 40 người không cần xác nhận vốn không phải một lỗi. Nó là một tính năng, được thiết kế có chủ đích để giảm ma sát, giúp doanh nghiệp xây tệp khách hàng nhanh hơn. Nhưng chính sự giảm ma sát đó là thứ biến người già thành nạn nhân. Mọi quy tắc tiện lợi cho tăng trưởng đều có thể trở thành vũ khí khi rơi vào tay bên khai thác, và câu hỏi quản trị sản phẩm không chỉ là tính năng chạy nhanh đến đâu, mà là ai sẽ chịu thiệt khi nó bị lạm dụng.

Trước áp lực dư luận, WeChat đã cam kết sẽ bổ sung tính năng bắt buộc xác nhận khi bị kéo nhóm với các tài khoản doanh nghiệp có hành vi bất thường. Nhưng phản ứng của nền tảng luôn đến sau khi thiệt hại đã xảy ra, và luôn chỉ vá đúng lỗ hổng vừa bị phơi bày. Trong khoảng thời gian đó, thứ được bán cho người già, trước khi là thực phẩm chức năng, là cảm giác được quan tâm. Các chuyên gia tâm lý được truyền thông Trung Quốc dẫn lời đều chỉ ra cùng một điều: người cao tuổi sống một mình, thiếu tương tác xã hội, ít được trò chuyện, chính là nhóm dễ bị thao túng nhất. Những cái tên nhóm như "Đợi bạn đến tâm sự" không đánh vào lòng tham. Chúng đánh vào sự cô đơn.

Lần gần nhất bạn cầm điện thoại của bố mẹ, ông bà mình lên và nhìn kỹ là khi nào? 

Câu chuyện xảy ra ở Trung Quốc, trên một nền tảng và một khung pháp lý khác. Nhưng trước khi khép lại, có lẽ đáng để mỗi người tự hỏi vài câu.

Lần gần nhất bạn cầm điện thoại của bố mẹ mình lên và nhìn kỹ là khi nào? Bạn có biết trong đó đang có bao nhiêu nhóm chat lạ, bao nhiêu tài khoản tự xưng bác sĩ, tư vấn viên, người bạn mới quen tốt bụng bất thường? Bạn có chắc những hộp thực phẩm chức năng, những lọ sâm, những gói yến mà bố mẹ khoe mua được giá hời, không đến từ đúng một kịch bản như thế?

Và câu hỏi khó nhất: nếu bố mẹ bạn tìm thấy sự quan tâm mỗi ngày trong một nhóm chat của người lạ, thì trong 24 giờ qua, họ đã nhận được bao nhiêu phút quan tâm thật từ chính con cái mình? Bởi vì thứ khiến người già dễ tổn thương nhất trước những cỗ máy này không phải là công nghệ. Đó là khoảng trống mà lẽ ra người thân phải lấp đầy.