Hơn 96.000 nhân viên ngành công nghệ đã mất việc làm trong bốn tháng đầu năm 2026, tăng 40% so với cùng kỳ năm trước. Đây không phải hậu quả của suy thoái kinh tế, mà là kết quả của một quyết định chiến lược: các công ty đang chuyển chi phí nhân sự thành đầu tư cho trí tuệ nhân tạo. Ngày 23 tháng 4 đánh dấu cột mốc đặc biệt khi Meta và Microsoft đồng loạt công bố cắt giảm nhân sự, với tổng số lên tới 23.000 vị trí.

Meta thông báo cắt 8.000 việc làm, tương đương 10% lực lượng lao động toàn cầu, có hiệu lực từ ngày 20 tháng 5, đồng thời hủy 6.000 vị trí tuyển dụng đang mở. Giám đốc nhân sự Janelle Gale cho biết việc sa thải là "nỗ lực liên tục để vận hành hiệu quả hơn và bù đắp cho các khoản đầu tư khác." Những khoản đầu tư đó là đáng kể: Meta dự kiến chi từ 115 tỷ đến 135 tỷ USD cho năm 2026, gần gấp đôi mức 72 tỷ USD năm 2025, hướng gần như hoàn toàn vào trung tâm dữ liệu, GPU của NVIDIA và hạ tầng AI.

Điều quan trọng là Meta không hề gặp khó khăn tài chính. Doanh thu cả năm 2025 đạt 201 tỷ USD, lợi nhuận ròng riêng quý 4 đã là 22,8 tỷ USD. Công ty cắt giảm không phải vì không đủ khả năng chi trả, mà vì muốn dành tiền cho máy móc. Bank of America dự báo Meta tiết kiệm được 7 tỷ đến 8 tỷ USD hàng năm. Chỉ vài giờ trước khi thông báo sa thải bị rò rỉ, Meta trao cho sáu giám đốc cấp cao nhất quyền chọn mua cổ phiếu trị giá tới 921 triệu USD mỗi người.

Microsoft công bố chương trình nghỉ hưu tự nguyện đầu tiên trong 51 năm lịch sử, trả tiền cho tới 8.750 nhân viên Mỹ nếu họ đồng ý ra đi. Điều kiện là tuổi cộng với số năm làm việc phải từ 70 trở lên. Ví dụ, một người 55 tuổi đã làm 15 năm thì đủ điều kiện, nhưng người 30 tuổi làm 5 năm thì không. Về mặt tài chính, Microsoft không hề gặp khó khăn: doanh thu quý 2 năm tài chính 2026 đạt 81,3 tỷ USD, tăng 17% so với cùng kỳ, Azure tăng trưởng 33%.

Tuy gọi là "tự nguyện", chương trình này thực chất nhắm vào nhân viên lớn tuổi và gắn bó lâu năm, không phải dựa trên hiệu suất làm việc. Các bộ phận chịu ảnh hưởng nhiều nhất là vận hành đám mây Azure, game và bán hàng toàn cầu, đúng là những nơi AI đã bắt đầu thay thế con người qua Copilot và các công cụ tự động.

Meta và Microsoft không phải trường hợp đặc biệt. Vào tháng 3 vừa qua, Oracle cắt 30.000 người, chiếm 18% nhân sự, để chuyển 8-10 tỷ USD sang xây dựng hạ tầng AI trị giá 156 tỷ USD. Amazon tái cơ cấu 16.000 vị trí, Dell cắt 11.000, Snap giảm 1.000 người.

Điểm chung là những công ty đang sa thải không phải công ty thua lỗ, mà là công ty đang kiếm tiền nhiều nhất. Oracle thậm chí công bố tăng 95% lợi nhuận ròng ngay quý trước khi cắt giảm.

Khảo sát 1.000 nhà quản lý tuyển dụng tại Mỹ cho thấy 55% dự đoán sẽ có sa thải tại công ty trong năm 2026, và 44% nói AI là nguyên nhân chính. Nghiên cứu của Motion Recruitment phát hiện AI đang làm chậm tuyển dụng các vị trí IT cơ bản, nhưng lại tạo nhu cầu cực lớn cho chuyên gia AI. Các nhà phân tích gọi đây là "nghịch lý việc làm AI": công ty vừa cắt người vừa đổ tiền vào AI, khiến tổng chi tiêu tăng nhưng tổng việc làm giảm.

Các nhà kinh tế mô tả đây là cuộc khủng hoảng lao động do AI "đang diễn ra ngay bây giờ, không phải tương lai." Thăm dò cho thấy 57% người Mỹ nghĩ AI tiến triển quá nhanh, 79% lo ngại chính phủ không có kế hoạch bảo vệ người lao động. Tuy nhiên, chưa có phản ứng lập pháp hay quy định nào xuất hiện.

Vấn đề là các công ty công bố sa thải và viện dẫn AI, nhưng không chứng minh AI thực sự đã làm được việc của người bị thay thế. Thuật ngữ "tẩy trắng AI" ra đời để chỉ mô hình này: công ty nói đang chuyển sang AI để nhà đầu tư tin rằng máy móc thay người, dù thực tế chưa có hệ thống AI nào đủ trưởng thành để làm việc đó.

Phòng thí nghiệm Superintelligence Labs của Meta hiện chỉ tồn tại trên giấy. Liệu nó có làm được việc của 8.000 người bị sa thải hay không, câu trả lời sẽ phải đợi nhiều năm nữa.

Kể từ năm 2020, gần 900.000 nhân viên công nghệ toàn cầu đã mất việc theo Layoffs.fyi. Làn sóng đầu (2022-2023) do thu hồi tuyển dụng thời đại dịch. Làn sóng thứ hai (2024-2025) do tái cơ cấu xoay quanh AI. Làn sóng thứ ba (2026) không cần giải thích vì các công ty đã nói thẳng: Oracle cắt để xây trung tâm dữ liệu AI, Meta cắt để bù đắp đầu tư AI, Microsoft thiết kế chương trình nhắm vào nhân viên ít phù hợp với tương lai AI.

Câu hỏi không còn là AI có thay thế con người hay không, mà là sự thay thế có thật sự xảy ra chưa, hay chỉ là trò chơi số trên giấy. Có phải AI đang làm việc của người bị sa thải, hay các công ty chỉ đang chuyển tiền lương thành tiền đầu tư vì Phố Wall thích cách thứ hai hơn?

Ngày 23 tháng 4, thị trường đã trả lời: cổ phiếu Meta chỉ giảm 2,3%. Con số này có thể giảm nhiều hơn nếu nhà đầu tư nghĩ việc cắt giảm là dấu hiệu yếu kém, chứ không phải khoản đặt cọc cho một tương lai mà họ đã tin sẵn. 23.000 người mất việc trong một ngày, từ hai công ty đang kiếm tiền nhiều nhất thế giới.