Những người vẫn đang ngày ngày cắp túi tới chốn công sở, đã bao giờ bạn ngồi gõ phím lạch cạch và chợt có suy nghĩ lướt qua trong đầu: "Liệu ngày mai cái con ChatGPT hay mấy phần mềm tự động kia có làm thay việc của mình không?". Nỗi sợ ấy giờ đây không của riêng ai và cũng chẳng phải là lời dọa dẫm suông nữa.

Mới đây, tờ The Wall Street Journal (WSJ) uy tín đã dẫn lại một báo cáo từ "ông lớn" tài chính Goldman Sachs, chỉ ra một sự thật khá phũ phàng. Sự vươn lên của trí tuệ nhân tạo đang thực sự giáng một đòn mạnh vào thị trường việc làm, và những ai xui rủi bị cuốn vào làn sóng đào thải này sẽ phải đối mặt với một cú sốc kinh tế không hề nhỏ, kéo dài hơn chúng ta vẫn tưởng rất nhiều.

Cú sốc không chỉ dừng lại ở tờ đơn thôi việc

Báo cáo của Goldman Sachs không phải là những lời phỏng đoán vô căn cứ mà được đúc kết từ bốn thập kỷ dữ liệu khổng lồ, theo dõi cuộc đời của hơn 20.000 người lao động sinh từ những năm 1950 đến 1980. Những nhà nghiên cứu chỉ ra rằng, nếu bạn mất việc do công ty thu hẹp quy mô hay do làm ăn bết bát thì câu chuyện có khi lại dễ thở hơn.

Nhưng nếu bạn mất việc vì bị thay thế bởi công nghệ giống như những cô tổng đài viên hay người đánh máy chữ thời xưa thì vết thương tài chính sẽ sâu và lâu lành hơn rất nhiều. Những người lao động bị mất việc trong các lĩnh vực bị tự động hóa thường phải chật vật thêm hẳn một tháng trời ròng rã mới tìm được bến đỗ mới, so với những người mất việc ở các ngành nghề khác.

Ngay cả khi đã may mắn tìm được công việc mới, thu nhập thực tế của họ vẫn bị sụt giảm khoảng 3%. Những hóa đơn tiền nhà, tiền sinh hoạt hằng ngày chắc chắn sẽ trở thành một gánh nặng tâm lý khổng lồ kéo dài suốt nhiều năm sau đó.

Nỗi ám ảnh "hạ bậc nghề nghiệp" và những cột mốc cuộc đời bị trì hoãn

Hãy tưởng tượng trong vòng mười năm sau khi mất việc vì bị công nghệ cướp chỗ, thu nhập của những người này tăng trưởng chậm hơn gần 10% so với những người không bao giờ bị mất việc, và kém hơn 5% so với những người mất việc ở các ngành ít bị công nghệ nhòm ngó. Nguyên nhân sâu xa nằm ở chỗ kỹ năng của họ đã trở nên lỗi thời, buộc họ phải chấp nhận tình trạng "hạ bậc nghề nghiệp", làm những công việc không đúng chuyên môn với mức lương khiêm tốn hơn để sinh tồn.

Tình hình càng trở nên tồi tệ nếu làn sóng tự động hóa ập đến đúng lúc nền kinh tế đang suy thoái. Lúc đó, chuỗi ngày thất nghiệp sẽ còn kéo dài thêm, và nguy cơ mất việc lần nữa trong tương lai lại lơ lửng trên đầu. Đáng buồn thay, sự xáo trộn này tấn công mạnh mẽ nhất vào nhóm người trẻ đang ở độ tuổi vàng từ 25 đến 35. Áp lực bấp bênh về tài chính khiến họ e ngại việc lập gia đình, và những ước mơ về một ngôi nhà ấm cúng hay những cột mốc ổn định cuộc đời cũng đành gác lại vô thời hạn.

Trong nguy có cơ: Khả năng sinh tồn ngoạn mục của người trẻ

Dù viễn cảnh nghe có vẻ u ám, nhưng vẫn có những tia sáng le lói cuối đường hầm. Hiện tại, nhiều chuyên gia kinh tế vẫn tin rằng AI sẽ giống như một người trợ lý đắc lực giúp con người làm việc năng suất hơn, và dẫu có làm mất đi một số việc làm cũ, nó sẽ mở ra những cánh cửa nghề nghiệp mới mẻ khác.

Một khảo sát gần đây trên 750 giám đốc tài chính tại Mỹ cho thấy năm ngoái AI chưa thực sự gây ra cuộc thanh trừng nhân sự nào đáng kể, và năm nay dự kiến cũng chỉ ảnh hưởng đôi chút. Đặc biệt, báo cáo của Goldman Sachs nhấn mạnh một sự thật trái ngược với lo lắng của đám đông: Những người trẻ tuổi và có bằng cấp lại chính là nhóm có sức đề kháng tốt nhất trước cơn bão AI.

Dù có bị mất việc đi chăng nữa, mức sụt giảm thu nhập của họ chỉ bằng một nửa so với thế hệ trước, bởi lẽ họ mang trong mình sự linh hoạt vô giá. Họ sẵn sàng học hỏi, xoay chuyển tình thế và rẽ hướng sang những lĩnh vực mới để thích nghi với thời cuộc. Cuộc chiến với AI suy cho cùng không phải là ai mạnh hơn, mà là ai nhanh nhạy và chịu khó làm mới bản thân mình hơn.