Không phải đá vô tri của núi non, mà là “đá” được làm nên từ hạt gạo nếp nương thơm dẻo, từ bàn tay khéo léo và trí tuệ dân gian của đồng bào vùng cao. Trong nhịp sống hiện đại, bánh đá vẫn lặng lẽ giữ cho mình hương vị nguyên sơ, như một mảnh ký ức còn nguyên hơi ấm bếp lửa.

Theo lời các bậc cao niên ở Phó Bảng, bánh đá ra đời từ nhu cầu rất đời thường: dự trữ lương thực qua những mùa đông dài và lạnh. Khi chưa có điện, chưa có tủ lạnh, người vùng cao đã nghĩ ra cách “làm cứng” hạt gạo để bảo quản lâu ngày mà vẫn giữ được vị ngon. Gạo được chế biến thành bánh, để nguội là cứng lại như đá, gõ vào nhau nghe lanh canh – cái tên bánh đá cũng từ đó mà thành.

Không chỉ ngon, bánh đá còn đẹp mắt nhờ những sắc màu tự nhiên

Nguyên liệu làm bánh giản dị đến mức tối thiểu: chỉ là gạo nếp nương hoặc gạo tẻ thơm trồng trên những thửa ruộng lúa cheo leo giữa mây núi. Gạo được ngâm đủ giờ, xay mịn, hấp chín rồi đưa vào công đoạn quan trọng nhất: giã bánh. Đây là lúc người làm bánh phải thật nhanh tay, đều sức, để khối bột nóng trở nên dẻo quánh, mịn màng, không vón cục. Từ đó, bột được nặn thành những đòn bánh hình trụ, chắc tay, nặng khoảng một ký. Khi nguội, bánh rắn lại, bề mặt mịn, cầm lên mát tay như một viên đá gạo.

Không chỉ hấp dẫn bởi kết cấu đặc biệt, bánh đá còn cuốn hút bởi vẻ đẹp mộc mạc mà tinh tế. Những sắc màu tự nhiên được tạo nên từ lá cẩm tím, nghệ vàng, gấc đỏ, hoa đậu biếc xanh… khiến mỗi đòn bánh như mang theo bảng màu của núi rừng. Màu sắc không chỉ để đẹp mắt, mà còn gửi gắm ước vọng về sự no đủ, đủ đầy trong cuộc sống của người vùng cao.

Bánh đá không phải món ăn “ăn ngay”, mà cần qua chế biến để đánh thức trọn vẹn hương vị. Cắt lát mỏng đem chiên, bánh phồng lên, lớp vỏ ngoài giòn rụm, bên trong dẻo dai, thơm bùi vị gạo. Nướng trên than hồng, bánh dậy mùi khói quyện với hương nếp, cắn một miếng là thấy cả cái lạnh núi rừng tan ra nơi đầu lưỡi. Thái sợi, bánh đá có thể dùng thay bún, mì trong các món lẩu, vừa lạ miệng vừa chắc dạ.

Từ món bánh giữ lương thực ngày xưa, bánh đá Phó Bảng hôm nay đã bước ra khỏi gian bếp gia đình để trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua.

Đặc biệt, bánh đá chiên chấm mật ong rừng hoặc sữa đặc là món quà vặt khiến nhiều du khách “ăn một lần là nhớ”. Trong những ngày đông giá, bánh đá còn được nấu cùng chè Thắng Dền – món ăn ấm nóng, ngọt dịu, gợi cảm giác quây quần, sum vầy.

Từ món bánh giữ lương thực ngày xưa, bánh đá Phó Bảng hôm nay đã bước ra khỏi gian bếp gia đình để trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua. Nhưng dù xuất hiện ở cửa hàng đặc sản hay điểm du lịch, bánh đá vẫn giữ nguyên cốt cách ban đầu: mộc mạc, chân thành và đậm hồn núi.

Trong mỗi miếng bánh dẻo thơm ấy là hương gạo nếp nương, là bàn tay cần cù của người miền sơn cước, là câu chuyện về cách người vùng cao biến khó khăn thành sáng tạo, biến giản dị thành đặc sắc. Bánh đá không chỉ nuôi no cái bụng, mà còn nuôi dưỡng ký ức và tình yêu với những giá trị ẩm thực truyền thống.

Giữa muôn vàn món ngon vùng miền, bánh đá Phó Bảng lặng lẽ như một viên “đá gạo” quý – cứng cáp qua thời gian, nhưng chỉ cần chạm vào là dẻo thơm cả một miền quê.

Thiên An; Ảnh: Vũ Mừng