Báo cáo từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa ghi nhận tốc độ tăng trưởng quy mô khách du lịch đạt mức bùng nổ: chỉ riêng 9 tháng đầu năm 2026, tỉnh đã đón hơn 20,4 triệu lượt khách (tăng gần 39\% so với cùng kỳ), đưa tổng doanh thu du lịch ước đạt gần 68.000 tỷ đồng. Khi lượt khách thực tế đổ về ngày một đông, các doanh nghiệp lữ hành và đơn vị khai thác đã chủ động đẩy mạnh chiến lược "ôm quỹ phòng" (Block booking) theo hợp đồng niên hạn nhằm bảo đảm nguồn cung và giữ giá tốt cho các tour thương mại.  

TS. Văn Hữu Quang Nhật- Viện trưởng Viện Phát triển Khoa học Ứng dụng.

Áp lực đầu cơ và giữ chỗ này có thể ảnh hương dây chuyền đến cả các loại hình lưu trú khác. Giá thuê nhà trọ, phòng trọ phân khúc bình dân có thể leo thang nhanh chóng. Mức giá thuê bị đẩy lên áp đảo năng lực chi trả của lực lượng lao động địa phương, từ những căn phòng trọ nhỏ hẹp dành cho sinh viên đến phân khúc căn hộ dịch vụ dành cho người nước ngoài.

Thế nhưng, đằng sau các con số tăng trưởng doanh thu kỷ lục của ngành du lịch lại là áp lực chi phí sinh hoạt đè nặng lên vai cộng đồng bản địa.

Dân bản địa và cuộc "dịch chuyển bị động" ra khỏi vùng tiện ích

Đối với lực lượng lao động thu nhập thấp hay người buôn bán nhỏ lẻ, tốc độ tăng trưởng thu nhập khó lòng theo kịp đà leo thang của chi phí thuê mặt bằng và nhà ở. Họ đối mặt với nguy cơ buộc phải dời chỗ ở, giải tán gian hàng vỉa hè để dịch chuyển phân tán về các khu vực ngoại thành, vùng ven – những nơi thưa dân, chưa đô thị hóa và thiếu thốn cơ sở hạ tầng.

Sự dịch chuyển này không chỉ đơn thuần là thay đổi địa điểm ở, mà là sự mất mát về cơ hội tiếp cận tiện ích vốn thuộc về họ. Nói cách khác, họ bị tước đoạt quyền thụ hưởng hạ tầng. Các tiện ích công cộng chất lượng cao như công viên, trường học, bệnh viện, hệ thống giao thông thuận tiện ở khu vực lõi – vốn được xây dựng và tích lũy từ nguồn lực địa phương – dần trở thành không gian phục vụ riêng cho du khách và nhóm cư dân mới có năng lực chi trả cao.  Theo Quy hoạch chung đô thị Khánh Hòa đến năm 2050 (Quyết định 2007/QĐ-TTg), tỉnh đang đẩy mạnh tốc độ đô thị hóa toàn diện. Tuy nhiên, nếu thiếu chính sách điều tiết không gian sống, khu vực lõi trung tâm sẽ nhanh chóng bị thâu tóm bởi nguồn vốn mới. Người dân địa phương buộc phải bán hoặc trả lại mặt bằng, lùi dần về các khu vực thiếu/ít tiện nghi, chấp nhận đánh đổi điều kiện sống để giảm tải áp lực chi phí.  

Sự lệch pha trong phân phối tài nguyên và chất lượng sống

Sự chênh lệch về năng lực chi trả giữa du khách và cư dân địa phương còn dẫn đến hiện tượng "phân hóa" nguồn cung nhu yếu phẩm. Nông sản, thực phẩm chất lượng cao được ưu tiên chảy vào hệ thống nhà hàng, khách sạn cao cấp để phục vụ du khách – nhóm đối tượng sẵn sàng trả giá cao. Cư dân địa phương thu nhập thấp đứng trước đà lạm phát cục bộ, họ đối mặt với rủi ro phải chấp nhận tiêu thụ các mặt hàng thực phẩm loại 2, loại 3 hoặc nông sản giá rẻ kém chất lượng nhập từ nơi khác.

 

"Tăng trưởng quy mô" (Overtourism) hay "Du lịch bền vững"?

Các báo cáo đánh giá môi trường du lịch và cảnh quan ven biển Khánh Hòa từ các hội thảo khoa học đã nhiều lần cảnh báo về nguy cơ sức chứa du lịch (Tourism Carrying Capacity) bị quá tải. Việc xây dựng dồn dập các cơ sở lưu trú và dịch vụ tập trung tại khu vực trung tâm đã tạo ra áp lực đè nặng lên hạ tầng giao thông, nguồn nước và không gian sống sinh thái. Thực tế phát triển chỉ ra rằng, tăng trưởng đơn thuần về quy mô du khách không phải là chìa khóa cho một nền kinh tế công bằng và bền vững. Một mô hình phát triển du lịch dựa trên quy mô lớn nhưng thiếu kiểm soát sẽ dẫn đến hai hệ lụy cốt lõi. Điển hình là việc nguồn lợi từ tăng trưởng du lịch chỉ tập trung vào các doanh nghiệp lớn. Trong khi đó, không gian sống, tài nguyên thiên nhiên, hạ tầng và nguồn cung thực phẩm của cộng đồng địa phương bị chiếm dụng nặng nề. Khi không thu được lợi ích tương xứng từ chuỗi giá trị du lịch, cư dân bản địa có nguy cơ bị đẩy vào thế phải khai thác tận diệt tài nguyên thiên nhiên địa phương để tìm kiếm sinh kế ngắn hạn.

Bài học về mô hình du lịch bề vững

Nhìn sang các mô hình du lịch sinh thái được kiểm soát hạn ngạch nghiêm ngặt (như tour khám phá hang động Sơn Doòng tại Quảng Bình), chúng ta thấy một hướng đi khác biệt: Giới hạn lượng khách – Thu phí cao – Đưa cộng đồng địa phương làm chủ thể trực tiếp tham gia chuỗi cung ứng. Khi người dân địa phương vừa có thu nhập ổn định, vừa cùng hưởng lợi và trực tiếp tham gia bảo tồn, du lịch mới thực sự trở thành động lực phát triển nhân văn thay vì là áp lực đào thải đối với cộng đồng bản địa.

Du lịch, về bản chất, là cầu nối phát triển kinh tế và giao lưu văn hóa. Tuy nhiên, một chính sách phát triển chỉ thực sự thành công khi lấy con người làm trung tâm — nơi cư dân bản địa phải là những người đầu tiên được thụ hưởng thành quả, chứ không phải trở thành những nạn nhân bị "đẩy dạt" ra bên lề của sự phát triển.

Để Khánh Hòa hay bất kỳ đô thị du lịch nào không rơi vào cái bẫy của "quá tải du lịch" (Overtourism), bài toán đặt ra cho các nhà quản lý không chỉ là thu hút bao nhiêu triệu lượt khách hay đạt bao nhiêu ngàn tỷ doanh thu. Quan trọng hơn, đó là năng lực kiến tạo một chính sách quy hoạch công bằng: tái phân phối nguồn lợi du lịch vào hạ tầng dân sinh, kiểm soát đà tăng giá bất động sản, và bảo vệ không gian sống tối thiểu cho cộng đồng địa phương. Chỉ khi lợi ích của doanh nghiệp, du khách và người dân bản địa đạt được sự hòa hợp, du lịch mới có thể trở thành động lực phát triển bền vững, giữ trọn vẹn bản sắc và sức sống nội tại cho mỗi vùng đất.