Bà Nguyễn Như Quỳnh, Vụ trưởng Vụ Pháp chế. Ảnh: BKHCN

Việc luật đã được ban hành nhưng phải “đứng chờ” nghị định, thông tư hướng dẫn trong thời gian dài từng là điểm nghẽn quen thuộc, khiến nhiều chính sách khoa học và công nghệ chậm đi vào thực tiễn. Tuy nhiên, thực tế này sẽ không lặp lại đối với các luật mới trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vừa được Quốc hội thông qua.

Thông tin trên được bà Nguyễn Như Quỳnh, Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết tại cuộc họp báo thường kỳ tháng 12/2025. Theo bà Quỳnh, Bộ đang gấp rút soạn thảo các nghị định, thông tư hướng dẫn để bảo đảm các văn bản này được ban hành và có hiệu lực đồng thời với luật.

Thực tế trong nhiều năm qua cho thấy, không ít đạo luật sau khi có hiệu lực vẫn khó triển khai do thiếu văn bản quy định chi tiết. “Luật đã có, nhưng chưa có nghị định, thông tư hướng dẫn khiến các cơ quan quản lý, tổ chức và doanh nghiệp lúng túng, thậm chí phải ‘đứng chờ’ để tránh sai sót trong áp dụng pháp luật”, bà Nguyễn Như Quỳnh nhìn nhận.

Theo Vụ trưởng Vụ Pháp chế, tình trạng này không chỉ làm giảm hiệu quả thực thi pháp luật mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường đầu tư, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Các chính sách dù được kỳ vọng tạo đột phá, nhưng khi chậm đi vào cuộc sống, cơ hội phát triển có thể bị bỏ lỡ.

Nhận diện rõ vấn đề, Quốc hội đã thông qua Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, có hiệu lực từ tháng 4/2025, trong đó đặt ra yêu cầu bắt buộc: các văn bản quy định chi tiết phải được xây dựng song song và có hiệu lực cùng thời điểm với luật. Theo bà Quỳnh, đây là cơ sở pháp lý quan trọng để chấm dứt tình trạng “luật chờ nghị định, nghị định chờ thông tư” vốn tồn tại dai dẳng.

Thực hiện tinh thần của luật mới, Bộ Khoa học và Công nghệ đã thay đổi cách tiếp cận trong công tác xây dựng và triển khai pháp luật. Thay vì chờ luật được thông qua mới bắt đầu soạn thảo văn bản hướng dẫn, Bộ đã chủ động chuẩn bị ngay từ giai đoạn xây dựng dự án luật.

Sau khi 5 luật trong lĩnh vực khoa học và công nghệ được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Bộ đã khẩn trương xây dựng kế hoạch triển khai thi hành luật và trình Chính phủ theo đúng quy định. Đồng thời, Bộ phối hợp với Bộ Tư pháp rà soát, lập danh mục đầy đủ các văn bản quy định chi tiết cần ban hành.

Theo kế hoạch, sẽ có 16 văn bản quy phạm pháp luật được xây dựng để hướng dẫn thi hành 5 luật này, bao gồm các nghị định, quyết định của Chính phủ và thông tư do Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành. Các đơn vị chuyên môn trong Bộ đã được phân công cụ thể và đang trực tiếp tham gia soạn thảo.

Một điểm đáng chú ý trong cách làm lần này là Bộ Khoa học và Công nghệ không dừng lại ở việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật. Theo bà Nguyễn Như Quỳnh, Bộ trưởng đã chỉ đạo các đơn vị liên quan xây dựng cẩm nang và hệ thống tài liệu hướng dẫn thi hành luật, nhằm hỗ trợ các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp tiếp cận và áp dụng quy định mới một cách thuận lợi.

Các tài liệu này sẽ được công khai trên Cổng thông tin điện tử của Bộ, thậm chí được cung cấp trước thời điểm luật chính thức có hiệu lực. “Mục tiêu là để người dân và doanh nghiệp không bị động, có thời gian nghiên cứu, chuẩn bị và điều chỉnh hoạt động cho phù hợp với quy định mới”, bà Quỳnh nhấn mạnh.

Theo đánh giá của giới chuyên môn, cách tiếp cận này cho thấy sự chuyển biến rõ rệt trong tư duy quản lý nhà nước: từ “ban hành để quản lý” sang “ban hành để phục vụ và dẫn dắt phát triển”.

Những động thái khẩn trương trong xây dựng văn bản hướng dẫn diễn ra trong bối cảnh Bộ Khoa học và Công nghệ đang đẩy mạnh hoàn thiện thể chế cho các lĩnh vực then chốt như khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Ngay sau khi hợp nhất, Bộ đã xác định việc xây dựng hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu.

Chỉ trong vòng 9 tháng, Bộ đã chủ trì soạn thảo, lấy ý kiến, trình Quốc hội và được thông qua 10 luật – con số hiếm thấy trong lịch sử lập pháp của một bộ, ngành. Song song với đó, trong năm 2025, Bộ cũng xây dựng và ban hành 23 nghị định, hướng tới mục tiêu tạo đột phá về thể chế, tháo gỡ các rào cản pháp lý đang kìm hãm sự phát triển của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

10 luật được Quốc hội thông qua trong năm 2025 do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì soạn thảo bao gồm nhiều lĩnh vực cốt lõi và mới nổi. Đó là: Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Luật Công nghiệp công nghệ số; Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi); Luật Chuyển đổi số; Luật Trí tuệ nhân tạo cùng nhiều luật sửa đổi, bổ sung quan trọng như Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Chuyển giao công nghệ, Luật Công nghệ cao, Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa.

Theo giới chuyên gia, việc đồng loạt ban hành các luật này thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc tạo lập khung khổ pháp lý cho các động lực tăng trưởng mới, nhất là trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới nền kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Việc Bộ Khoa học và Công nghệ chủ động xây dựng và ban hành kịp thời các nghị định, thông tư hướng dẫn được kỳ vọng sẽ giúp các luật mới sớm đi vào cuộc sống, phát huy hiệu quả ngay từ những ngày đầu có hiệu lực. Với cách làm bài bản, đồng bộ và lấy người thực thi làm trung tâm, tình trạng “luật trên giấy” có thể từng bước được khắc phục.

“Quan điểm của Bộ là không để chính sách bị ách tắc vì thủ tục. Luật phải thực sự trở thành công cụ thúc đẩy phát triển”, bà Nguyễn Như Quỳnh khẳng định. Đây cũng là thông điệp xuyên suốt trong nỗ lực hoàn thiện thể chế của Bộ Khoa học và Công nghệ trong giai đoạn hiện nay.