Phía sau mỗi triều đại hưng thịnh luôn có những người phụ nữ để lại dấu ấn không kém các bậc đế vương. Trong lịch sử Việt Nam, nhiều Hoàng hậu đã trở thành biểu tượng của trí tuệ, đức hạnh và bản lĩnh chính trị, được hậu thế ghi nhớ suốt hàng trăm năm.

Thái hậu Dương Vân Nga - Hoàng hậu của hai triều đại, người đặt lợi ích quốc gia lên trên hết

Dương Vân Nga là một trong những nhân vật đặc biệt nhất của lịch sử Việt Nam khi bà lần lượt trở thành Hoàng hậu của hai triều đại: nhà Đinh và nhà Tiền Lê. Sau khi vua Đinh Tiên Hoàng qua đời, đất nước đứng trước nguy cơ bị quân Tống xâm lược, trong khi người kế vị còn nhỏ tuổi.

Trước tình thế cấp bách, bà đã cùng triều thần trao long bào cho Lê Hoàn để thống lĩnh đất nước chống ngoại xâm. Quyết định này từng gây nhiều tranh luận trong lịch sử nhưng ngày nay được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá là lựa chọn mang tính chiến lược, góp phần bảo vệ nền độc lập dân tộc.

Sau chiến thắng quân Tống năm 981, Lê Hoàn lên ngôi, Dương Vân Nga tiếp tục trở thành Hoàng hậu của triều Tiền Lê. Bà hiện được thờ phụng tại nhiều di tích lịch sử, đặc biệt ở Ninh Bình.

Cố nghệ sĩ Thanh Nga trong vai thái hậu Dương Vân Nga. (Ảnh: Tư liệu)

Lý Chiêu Hoàng - Nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Việt Nam

Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, tháng 10 năm 1224, Lý Chiêu Hoàng lên ngôi Hoàng đế khi mới 6 tuổi, lấy niên hiệu Thiên Chương Hữu Đạo. Do còn quá nhỏ để trực tiếp điều hành triều chính, mọi công việc trong triều đều do Thái hậu Trần Thị Dung đứng ra quán xuyến.

Trong bối cảnh đó, Điện tiền Chỉ huy sứ Trần Thủ Độ - anh họ của Thái hậu Trần Thị Dung và cũng là người nắm giữ thực quyền lớn nhất triều đình lúc bấy giờ đã sắp xếp để người cháu họ của mình là Trần Cảnh, khi ấy mới 8 tuổi, vào cung giữ chức Chánh thủ với nhiệm vụ hầu cận, chăm sóc Lý Chiêu Hoàng.

Sau thời gian sống trong cung, Lý Chiêu Hoàng và Trần Cảnh nên duyên vợ chồng. Đến tháng 11 năm 1225, Lý Chiêu Hoàng ban chiếu nhường ngôi cho Trần Cảnh. Một tháng sau, bà chính thức trao hoàng bào cho chồng tại điện Thiên An, khép lại triều đại nhà Lý sau 216 năm tồn tại.

Lý Chiêu Hoàng lấy Trần Cảnh dưới sự sắp đặt của Điện tiền chỉ huy sứ Trần Thủ Độ. (Ảnh: Đại Việt Cổ Phong)

Sau khi tiếp nhận ngôi báu, Trần Cảnh lên ngôi Hoàng đế, tự xưng là Thiện Hoàng, miếu hiệu Trần Thái Tông. Về phần Lý Chiêu Hoàng, bà được sắc phong làm Hoàng hậu và đổi hiệu thành Chiêu Thánh. Khi đó, bà mới tròn 7 tuổi, trở thành vị Hoàng hậu trẻ nhất trong lịch sử Việt Nam.

Cuộc đời của bà trải qua nhiều biến cố và đến nay, bà vẫn là nhân vật xuất hiện trong nhiều giai thoại và cả nghiên cứu khi nhắc đến giai đoạn chuyển giao giữa hai triều đại lớn của lịch sử Việt Nam.

Thừa Thiên Cao Hoàng hậu - Người đặt nền móng cho triều Nguyễn

Thừa Thiên Cao Hoàng hậu (1762-1814), tên húy là Tống Phúc Thị Lan, là chính thất của vua Gia Long và cũng là Hoàng hậu đầu tiên của triều Nguyễn. Bà xuất thân trong gia đình danh giá, là con gái của công thần Tống Phúc Khuông.

Từ khi còn là Nguyễn Phúc Ánh, vua Gia Long đã kết hôn với bà và trong suốt hơn hai thập kỷ bôn ba chống quân Tây Sơn, Thừa Thiên luôn đồng hành cùng chồng, nhiều lần theo đoàn quân di chuyển khắp Nam Bộ, chịu không ít gian khổ.

Ảnh minh họa thoi vàng - tín vật tình yêu của vua Gia Long và Thừa Thiên Cao hoàng hậu Tống Thị Lan. (Ảnh: Sái/ Nguyễn Dynasty - Việt Nam cổ phục)

Sau khi thống nhất đất nước năm 1802 và lập nên triều Nguyễn, đến năm 1806 vua Gia Long chính thức sách phong bà làm Hoàng hậu. Đây là lần đầu tiên triều Nguyễn tổ chức lễ lập Hoàng hậu theo đầy đủ nghi lễ cung đình. Không chỉ là bậc mẫu nghi, bà còn là mẹ của Hoàng tử Nguyễn Phúc Cảnh - người từng được chọn làm Đông cung Thái tử. Dù Thái tử mất sớm và không kế vị ngai vàng, hậu duệ của ông sau này vẫn tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong hoàng tộc Nguyễn.

Sau khi qua đời năm 1814, Thừa Thiên Cao Hoàng hậu được hợp táng cùng vua Gia Long tại Thiên Thọ Lăng ở Huế. Trong nhiều tài liệu sử học, bà được đánh giá là người góp phần xây dựng nền móng đầu tiên cho hậu cung triều Nguyễn bằng đức hạnh, sự điềm đạm và tinh thần đồng cam cộng khổ với nhà vua.

Từ Dụ Hoàng thái hậu - Biểu tượng của đức hạnh và sự mẫu mực

Từ Dụ Hoàng thái hậu (1810-1901), tên thật là Phạm Thị Hằng, là chính thất của vua Thiệu Trị và thân mẫu của vua Tự Đức. Mặc dù chỉ được tấn phong Hoàng hậu sau khi qua đời, trong suốt cuộc đời bà luôn là người phụ nữ có ảnh hưởng đặc biệt trong triều Nguyễn và được nhiều đời vua kính trọng.

Chân dung Từ Dụ Hoàng Thái hậu (1810-1902). (Ảnh: Tư liệu Lê Nguyễn)

Bà nổi tiếng bởi lối sống thanh đạm, tiết kiệm và nhân hậu. Sau khi vua Thiệu Trị qua đời, Từ Dụ trở thành Hoàng thái hậu rồi Thái Hoàng thái hậu, trải qua nhiều đời vua từ Tự Đức, Dục Đức, Hiệp Hòa, Kiến Phúc, Hàm Nghi, Đồng Khánh đến Thành Thái. Đây là giai đoạn triều Nguyễn đối mặt với nhiều biến động trước sự xâm lược của thực dân Pháp.

Trong hoàn cảnh ấy, bà là chỗ dựa tinh thần của hoàng tộc và nhiều lần tham gia bàn bạc, góp ý trong các quyết sách quan trọng của triều đình. Hình ảnh Từ Dụ Hoàng thái hậu trở thành biểu tượng của sự hiền từ, chuẩn mực và mẫu nghi thiên hạ. Đến nay, tên bà vẫn được đặt cho nhiều công trình lớn, tiêu biểu là Bệnh viện Từ Dũ tại TP.HCM.

Nam Phương Hoàng hậu - Vị Hoàng hậu cuối cùng của chế độ quân chủ Việt Nam

Nam Phương Hoàng hậu tên thật là Nguyễn Hữu Thị Lan, sinh năm 1913 trong một gia đình giàu có ở Nam Kỳ. Bà được giáo dục tại Pháp, thông thạo nhiều ngoại ngữ và nổi tiếng với nhan sắc, phong thái thanh lịch. Năm 1934, bà kết hôn với vua Bảo Đại và được sắc phong Hoàng hậu ngay trong lễ cưới - điều rất hiếm trong lịch sử triều Nguyễn.

Nam Phương Hoàng hậu

Sau khi chế độ quân chủ chấm dứt năm 1945, Nam Phương Hoàng hậu vẫn tích cực tham gia các hoạt động xã hội, từng ủng hộ các chương trình cứu trợ và sau này sống chủ yếu tại Pháp cho đến khi qua đời năm 1963. Với học vấn, phong cách sống hiện đại cùng vai trò là Hoàng hậu cuối cùng của Việt Nam, bà là một trong những nhân vật lịch sử được công chúng quan tâm nhiều nhất. Hình ảnh của Nam Phương Hoàng hậu đến nay vẫn thường xuất hiện trong sách, phim tài liệu và nhiều công trình nghiên cứu về triều Nguyễn.

Tổng hợp