Hàng loạt quy định mới trong lĩnh vực khoa học và công nghệ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/5

Mở rộng giám định tư pháp sang các lĩnh vực số

Một trong những điểm đáng chú ý nhất trong đợt điều chỉnh chính sách lần này là việc mở rộng phạm vi giám định tư pháp trong khoa học và công nghệ, theo quy định tại Thông tư 18/2026/TT-BKHCN, có hiệu lực từ ngày 1/5/2026.

Nếu như trước đây, theo Thông tư 03/2022/TT-BKHCN, hoạt động giám định chủ yếu xoay quanh các lĩnh vực kỹ thuật truyền thống như tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng sản phẩm, máy móc thiết bị, thì nay phạm vi này đã được mở rộng đáng kể. Các lĩnh vực mới mang tính liên ngành, gắn trực tiếp với quá trình chuyển đổi số và phát triển kinh tế số chính thức được đưa vào hệ thống giám định.

Cụ thể, các nội dung như chuyển đổi số, giao dịch điện tử, công nghiệp công nghệ số, viễn thông và tần số vô tuyến điện đã trở thành đối tượng giám định tư pháp. Đây là bước đi có tính tất yếu trong bối cảnh các tranh chấp, vi phạm và yêu cầu pháp lý liên quan đến môi trường số ngày càng gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ phức tạp.

Việc bổ sung này không chỉ mở rộng “địa hạt” chuyên môn của hoạt động giám định, mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ giám định viên những người phải có hiểu biết đa ngành, vừa nắm vững công nghệ, vừa am hiểu pháp luật.

Chuẩn hóa tiêu chuẩn bổ nhiệm giám định viên

Song song với việc mở rộng phạm vi, Thông tư 18/2026/TT-BKHCN cũng điều chỉnh và cụ thể hóa các tiêu chuẩn bổ nhiệm giám định viên tư pháp trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, theo hướng minh bạch và chặt chẽ hơn.

Về trình độ học vấn, quy định mới vẫn giữ yêu cầu tối thiểu là tốt nghiệp đại học, nhưng đã bổ sung điểm quan trọng: chấp nhận bằng cấp do cơ sở đào tạo nước ngoài cấp, với điều kiện được công nhận tại Việt Nam. Đây là thay đổi mang tính hội nhập, tạo điều kiện thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao từ môi trường quốc tế.

Về kinh nghiệm chuyên môn, thời gian tối thiểu 5 năm vẫn được giữ nguyên, nhưng lần đầu tiên cách tính thời gian được quy định cụ thể, tính từ thời điểm được tuyển dụng hoặc tiếp nhận đến thời điểm đề nghị bổ nhiệm. Điều này giúp tránh tình trạng diễn giải không thống nhất giữa các cơ quan.

Một điểm mới đáng chú ý là yêu cầu bắt buộc về chứng nhận bồi dưỡng pháp luật và nghiệp vụ giám định tư pháp. Trước đây, nội dung này chưa được quy định rõ, dẫn đến sự thiếu đồng đều về năng lực pháp lý của đội ngũ giám định viên.

Ngoài ra, quy định mới cũng thể hiện tính linh hoạt cao hơn khi cho phép giám định viên hoạt động theo hướng đa chuyên ngành, thay vì bó hẹp trong từng lĩnh vực cụ thể như trước. Điều này phù hợp với đặc thù của các vấn đề công nghệ hiện đại, vốn thường nằm ở giao điểm của nhiều lĩnh vực.

Thiết lập khung năng lực số cho giáo dục

Không chỉ dừng lại ở lĩnh vực quản lý nhà nước, các chính sách mới còn tác động trực tiếp đến hệ thống giáo dục, đặc biệt là năng lực số của đội ngũ giáo viên.

Theo Thông tư 18/2026/TT-BGDĐT, một khung năng lực số thống nhất đã được thiết lập, gồm 6 miền năng lực với tổng cộng 20 năng lực thành phần. Đây được xem là “bản đồ năng lực” nhằm định hướng cho giáo viên thích ứng với môi trường giáo dục số.

Miền năng lực thứ nhất tập trung vào tổ chức dạy học trong môi trường số, bao gồm thiết kế hoạt động dạy học, hỗ trợ học tập, cá nhân hóa người học và thúc đẩy học tập cộng tác. Những yêu cầu này phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình giảng dạy truyền thống sang mô hình linh hoạt, lấy người học làm trung tâm.

Miền thứ hai liên quan đến kiểm tra, đánh giá, nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ trong thiết kế phương thức đánh giá, phân tích dữ liệu học tập và cung cấp phản hồi kịp thời.

Ở miền thứ ba, trọng tâm là trao quyền cho người học, thông qua việc đảm bảo khả năng tiếp cận, hỗ trợ giải quyết vấn đề và khuyến khích sự tham gia tích cực.

Miền năng lực về kỹ năng công nghệ số yêu cầu giáo viên thành thạo trong việc xử lý thông tin, sáng tạo nội dung số và bảo đảm an toàn dữ liệu. Đây là nền tảng để triển khai hiệu quả các hoạt động dạy học số.

Miền thứ năm tập trung vào phát triển chuyên môn, bao gồm giao tiếp, hợp tác và chia sẻ học liệu trên các nền tảng số.

Đáng chú ý, lần đầu tiên trí tuệ nhân tạo (AI) được đưa vào khung năng lực với một miền riêng biệt. Các năng lực trong miền này bao gồm tư duy lấy con người làm trung tâm, đạo đức AI, ứng dụng AI trong sư phạm và sử dụng AI để phát triển chuyên môn.

Mỗi năng lực trong khung được chia thành ba mức độ: cơ bản, thành thạo và nâng cao. Cách tiếp cận theo cấp độ này cho phép đánh giá và phát triển năng lực giáo viên một cách linh hoạt, phù hợp với từng bối cảnh.

Siết chặt quản lý dữ liệu trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử

Bên cạnh việc mở rộng và nâng cao năng lực, các chính sách mới cũng cho thấy xu hướng siết chặt kỷ cương trong quản lý dữ liệu, đặc biệt là trong các lĩnh vực nhạy cảm như năng lượng nguyên tử.

Theo Điều 44 Nghị định 71/2026/NĐ-CP, các hành vi vi phạm liên quan đến quản lý dữ liệu trên nền tảng số về an toàn bức xạ và hạt nhân sẽ bị xử phạt với mức cao hơn và cụ thể hơn.

Cụ thể, hành vi không cập nhật hoặc cập nhật không đầy đủ, không chính xác thông tin khi khai báo, cấp phép hoặc đăng ký dịch vụ có thể bị phạt từ 15 đến 35 triệu đồng. Mức phạt tương tự cũng áp dụng đối với việc không báo cáo hoặc báo cáo không đầy đủ, không kịp thời dữ liệu quan trắc phóng xạ môi trường.

Đáng chú ý, hành vi truy cập, khai thác hoặc sử dụng dữ liệu trái phép trên nền tảng số có thể bị xử phạt lên tới 50 triệu đồng mức phạt phản ánh rõ mức độ nghiêm trọng của vi phạm trong bối cảnh dữ liệu trở thành tài sản chiến lược.

Tăng mức phạt vi phạm hồ sơ an toàn bức xạ

Cùng với việc kiểm soát dữ liệu, quy định mới cũng điều chỉnh tăng mức xử phạt đối với các vi phạm liên quan đến lập và lưu giữ hồ sơ trong hoạt động bức xạ.

Trước đây, theo Nghị định 107/2013/NĐ-CP, các hành vi không lập hoặc không lưu giữ hồ sơ chỉ bị xử phạt từ 2 đến 6 triệu đồng. Tuy nhiên, theo quy định mới tại Nghị định 71/2026/NĐ-CP, mức phạt đã được nâng lên từ 5 đến 10 triệu đồng.

Các loại hồ sơ bắt buộc bao gồm hồ sơ về nguồn phóng xạ, thiết bị bức xạ; hồ sơ kiểm xạ khu vực làm việc; hồ sơ bảo dưỡng, kiểm định thiết bị; nhật ký vận hành; hồ sơ đào tạo, sức khỏe và liều bức xạ của nhân viên; cũng như hồ sơ xin cấp phép tiến hành công việc bức xạ.

Việc tăng mức phạt không chỉ mang tính răn đe, mà còn nhằm nâng cao ý thức tuân thủ và đảm bảo an toàn trong các hoạt động có nguy cơ cao.

Nhìn tổng thể, các chính sách khoa học và công nghệ có hiệu lực từ tháng 5/2026 cho thấy một định hướng rõ ràng: chuyển từ quản lý theo lĩnh vực truyền thống sang quản lý dựa trên hệ sinh thái số và dữ liệu.

Từ việc mở rộng giám định tư pháp sang các lĩnh vực công nghệ số, chuẩn hóa năng lực số trong giáo dục, đến siết chặt quản lý dữ liệu và tăng cường chế tài, tất cả đều hướng tới mục tiêu xây dựng một nền tảng pháp lý đồng bộ cho chuyển đổi số quốc gia.

Trong bối cảnh công nghệ ngày càng thâm nhập sâu vào mọi lĩnh vực đời sống, những điều chỉnh này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà còn là bước chuẩn bị cần thiết để hệ thống quản lý nhà nước thích ứng với một giai đoạn phát triển mới nơi dữ liệu, công nghệ và con người cùng vận hành trong một cấu trúc liên kết chặt chẽ.